W razie wu

Reguła trójek: w jakiej kolejności rzeczy cię zabijają

Kolejność działań w pierwszej dobie wyznacza to, jak szybko dana rzecz cię zabije. Wartości są przybliżone, ale jako narzędzie do ustawiania priorytetów reguła trójek działa bez zarzutu.

Skąd wiesz, że to naprawdę się dzieje

Duże kryzysy rzadko zaczynają się bez zapowiedzi – zaczynają się bez uwierzenia w zapowiedź. Przed 24 lutego 2022 sygnały szły przez dwa tygodnie; większość ludzi w Kijowie je widziała i spakowała się dopiero po pierwszych wybuchach.

Wskaźniki, które warto śledzić – pojedynczo nic nie znaczą, trzy naraz w ciągu tygodnia to poważny sygnał:

• Ruchy dyplomatyczne. Wycofywanie rodzin personelu ambasad, potem samego personelu, przenoszenie placówek ze stolicy pod granicę. W Kijowie: 12–14 lutego 2022, dziesięć dni przed inwazją.
• Lotnictwo cywilne. Zawieszanie połączeń przez zachodnich przewoźników i – sygnał mocniejszy niż oświadczenia polityków – wycofanie ubezpieczeń wojennych (war-risk cover). Ubezpieczyciele nie robią polityki, tylko liczą ryzyko. Przestrzeń powietrzną zamyka się na samym końcu.
• Mobilizacja i logistyka. Wezwania, rekwizycje, ruch kolejowy z ciężkim sprzętem, „ćwiczenia" bez podanej daty zakończenia. Procedury mobilizacyjne – rozdział o prawie i instytucjach.
• Pieniądze. Kolejki do bankomatów, ograniczenia wypłat, gwałtowny ruch na kursie złotego. Narodowy Bank Ukrainy wprowadził limit 100 000 hrywien na dobę tego samego dnia, 24 lutego 2022. Bank nie ostrzega z wyprzedzeniem.
• Infrastruktura. Serie ataków na sieci energetyczne, kolej, banki lub administrację. Cyberatak bywa poprzedzeniem, nie zamiennikiem.

Syrena i Alert RCB

Sygnały reguluje rozporządzenie MSWiA z 14 maja 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 645), obowiązujące od 31 maja 2025. W pierwszej godzinie potrzebujesz z tego dwóch linijek:

Sygnałów akustycznych jest w sumie cztery, a do nich dochodzi alarm wizualny – żółty trójkąt. Zapamiętaj jedną pułapkę: ciągły sygnał trwający tylko minutę to alarm ćwiczebny, nie odwołanie alarmu – po nim zostajesz tam, gdzie jesteś. Pełna tabela, sygnał wzywający straż i podstawa prawna są w rozdziale o Polsce.

Alert RCB to zwykły SMS, do 306 znaków, wysyłany osobno na każdą kartę SIM w wybranych powiatach albo w całym kraju. Polska nie używa Cell Broadcast – technologii rozgłoszeniowej, którą wdrożyła większość państw UE w ramach EU-Alert. Skutek jest praktyczny: przy masowej wysyłce alerty potrafią przyjść z opóźnieniem, lecą też do routerów i zapychają sieć w najgorszym możliwym momencie.

Zostać czy wyjechać – i kiedy podjąć decyzję

To jedyna decyzja, której nie da się cofnąć. Podejmij ją na podstawie kryteriów spisanych wcześniej, nie nastroju z pierwszej godziny.

Pierwsze 60 minut w domu

• Napełnij wannę, garnki, wiadra, butelki i konewkę. Woda z wanny jest do spłukiwania toalety i mycia, woda w naczyniach z pokrywką – do picia.
• Podłącz do ładowania wszystko naraz: telefony, powerbanki, latarki, laptop, elektronarzędzia. Ładowarki samochodowe wrzuć do auta.
• Jeden telefon do rodziny – krótki, rzeczowy: „jestem tu, jadę tam / zostaję, punkt zbiórki A, odzywam się o 20:00". Potem tylko SMS-y i komunikatory. Rozmowy głosowe zapychają sieć jako pierwsze.
• Gotówka. Wypłać tyle, ile pozwala limit twojej karty, i licz się z tym, że bankomaty opustoszeją w ciągu doby – kwoty, nominały i limity w rozdziale o Polsce.
• Zatankuj do pełna, nawet jeśli masz trzy czwarte baku. Kolejki rosną z każdą godziną.
• Włącz radio na baterie, pasmo FM – internet mobilny pada wcześniej niż nadajniki radiowe.
• Zbierz dokumenty i skany: dowody, paszporty, akty urodzenia dzieci, dowód rejestracyjny, polisa. Kopie na pendrive plus zdjęcia w chmurze.
• Jeśli wychodzisz na dłużej: zakręć gaz i główny zawór wody, wyłącz bezpieczniki, zamknij okna, powiadom sąsiada.
• Ubierz się i przebierz dzieci w rzeczy odpowiednie na 12 godzin na zewnątrz o tej porze roku, nie na drogę do sklepu.

Plan rodzinny – zrób go, zanim zabrzmi syrena

Plan rodzinny robi się przy stole, w piętnaście minut; w kryzysie już tylko go wykonujesz. Musi zawierać trzy rzeczy: punkt zbiórki (konkretna ławka albo klatka, nie „przy parku"), osobę kontaktową spoza regionu, przez którą przechodzą wszystkie informacje, i umówione godziny kontaktu, bo przy przeciążonej sieci nikt się nie dodzwania, gdy wszyscy dzwonią naraz.

Jeśli nie masz tego spisanego dzisiaj, zrób to dziś wieczorem – to jedyna rzecz z tego rozdziału, której nie da się nadrobić po fakcie. Pełny plan łączności: kolejność kanałów PACE, punkty zbiórki zapasowe, kartki dla dzieci i to, jak długo trzyma się sieć w blackoucie – w rozdziale o łączności.

Oś czasu pierwszych 72 godzin

Najważniejszy sprzęt to głowa

Sprzęt masz po to, żeby wykonać decyzję. Decyzję podejmuje głowa i to ona zawodzi pierwsza. Psycholog John Leach opisał powtarzający się w katastrofach podział jako regułę 10-80-10: około 10 procent ludzi działa od razu sensownie, około 80 procent jest oszołomionych i biernych, około 10 procent zachowuje się chaotycznie. Nie jesteś z urodzenia w żadnej grupie – decyduje to, czy wcześniej przećwiczyłeś konkretne czynności.

Siedem naturalnych reakcji i co z nimi robić

FM wymienia reakcje, które wystąpią u każdego. Nie są objawem słabości, tylko tego, że organizm działa. Problem zaczyna się, gdy zaczynają sterować działaniem.

Ostra reakcja na stres – ile trwa i kiedy to problem

Zaraz po zdarzeniu część osób wchodzi w stan oszołomienia: splątanie, przyspieszone tętno, pocenie się, otępienie albo odwrotnie – chaotyczna nadaktywność. Objawy pojawiają się w ciągu minut, słabną po kilku godzinach i ustępują w 2–3 dni. W ICD-11 to nie zaburzenie, tylko normalna reakcja na nienormalne zdarzenie.

Sygnał ostrzegawczy to objawy powyżej miesiąca: koszmary, powracające obrazy zdarzenia, unikanie, stałe napięcie. To kryterium czasowe zespołu stresu pourazowego i moment na specjalistę.

Normalcy bias, czyli dlaczego nikt się nie rusza

Mózg przewiduje przyszłość na podstawie tego, co było dotąd: skoro przez czterdzieści lat nic się nie działo, to i teraz pewnie się nie dzieje, a syrena to test. Do tego dowód społeczny: patrzysz, czy inni wstają. Inni patrzą na ciebie. Nikt nie wstaje.

Trzy rzeczy, które to łamią:

1. Reguła pierwszej minuty. Umów się z rodziną dziś: alarm oznacza ruch, nie dyskusję. Co się dzieje, ustalasz już w drodze. Sygnały alarmowe – w rozdziale o Polsce i prawie.
2. Bądź tym, kto wstaje pierwszy. Jedna osoba, która głośno mówi „wychodzimy" i idzie, przestawia grupę.
3. Wcześniejsza decyzja. To, co postanowisz przy stole w czasie pokoju („jeśli X, to wyjeżdżamy"), nie wymaga myślenia. Progi wyjazdu – w rozdziale o ewakuacji.

Paraliż decyzyjny, owczy pęd i pętla OODA

Dwie skrajności są równie groźne. Paraliż: zbierasz informacje w nieskończoność, bo każda decyzja może być zła. Owczy pęd: robisz to, co sąsiedzi – stąd korki na wylotówkach i puste półki po jednym wpisie w sieci.

Lekarstwem jest pętla OODA, po ludzku: patrzę – rozumiem – decyduję – robię, i od nowa. Kręcisz kółka szybko i często, zamiast wykonać jeden idealny obrót. Decyzja w 70 procentach dobra, podjęta teraz, bije doskonałą podjętą za godzinę.

Trzy techniki, których naprawdę używasz

Oddech taktyczny 4-4-4-4

Wdech nosem 4 sekundy, zatrzymanie 4, wydech ustami 4, zatrzymanie 4. Minimum cztery cykle, około 64 sekundy. Ściąga tętno i przywraca widzenie peryferyjne. Działa tylko wtedy, gdy ćwiczyłeś go wcześniej – w stresie o nim nie pomyślisz.

Zasada STOP

Stój – zatrzymaj się fizycznie. Tchnij – cztery cykle oddechu. Obserwuj – ilu ludzi, gdzie wyjście, co masz przy sobie. Planuj – jedna czynność na teraz, na głos. To 90 sekund ratujących przed działaniem na oślep.

Odzyskiwanie sprawczości przez zadania

Poczucie „nic nie mogę zrobić" znika nie od zapewnień, tylko od ukończonego zadania – konkretnego, wykonalnego w 20 minut i widocznego.

• Napełnij naczynia wodą, podpisz datą
• Naładuj powerbanki i telefony
• Spisz, kto z rodziny gdzie jest i jak go złapać
• Przygotuj ciepły posiłek dla wszystkich
• Sprawdź apteczkę, wypisz braki
• Posprzątaj miejsce do spania

Dzieciom i seniorom dawaj zadania tak samo. Bezczynność to najgorsze, co możesz komuś zafundować.

Tydzień drugi – to, co realnie łamie ludzi

Pierwsza doba idzie na adrenalinie. Łamie drugi tydzień: adrenalina zeszła, nic się nie kończy, nie ma rutyny, snu ani terminu końca. Wtedy zaczynają się kłótnie, alkohol, bierność i głupie decyzje. Odpowiedź jest nudna i skuteczna: narzuć strukturę. Harmonogram nie służy produktywności, tylko temu, żeby doba miała kształt.

Sen na zmiany. Jeśli ktoś musi czuwać, zmiany po 4 godziny, nie po 8 – po czterech godzinach czujność i tak spada do zera. Każdy dorosły ma mieć w dobie jeden blok 5–6 godzin snu ciągłego. Doba bez snu psuje decyzje mniej więcej tak jak alkohol.

Podział obowiązków. Rozpisz, kto odpowiada za wodę, jedzenie, apteczkę, łączność i dzieci. Każdy ma swój obszar i codziennie o nim melduje. Dbanie o innych to najlepiej udokumentowany stabilizator własnej psychiki: opiekun ma rolę i powód, żeby wstać.

Higiena informacyjna

W długim kryzysie nadmiar informacji szkodzi bardziej niż jej brak. Ciągłe odświeżanie kanałów trzyma ciało w pobudzeniu cały dzień i nie daje nic, czego nie dowiesz się o 13:00.

• Limit: 2–3 razy dziennie po 20 minut, o stałych godzinach. Poza oknami telefon leży ekranem w dół. Wyjątek: alerty RCB i komunikaty służb.
• Dwa niezależne źródła. Zanim uznasz coś za fakt, potwierdź w dwóch źródłach, które nie przepisują od siebie. Dwa portale cytujące ten sam wpis to jedno źródło.
• Nie przesyłasz dalej niczego niepotwierdzonego, nawet z dopiskiem „podobno" – każde przesłanie dodaje wiarygodności, a ty stajesz się przekaźnikiem cudzej operacji. Gdy ostrzegasz, pisz skąd wiesz i z której godziny jest informacja.
• Deepfake. Nagranie wideo lub głosowe polityka nie jest dowodem na nic – koszt przekonującej podróbki spadł do zera. Komunikaty administracji sprawdzasz w domenie gov.pl, w publicznym radiu i w SMS-ie Alert RCB, nie w przesłanym filmie.
• Panika bywa siana celowo. Fałszywe komunikaty o ewakuacji, skażeniu wody czy upadku banku mają zatkać drogi i opróżnić sklepy. Wiadomość, która każe natychmiast gdzieś jechać albo coś wypłacić, a nie potwierdza jej żadne oficjalne źródło, to sygnał ostrzegawczy, nie wezwanie do działania.

Dzieci w kryzysie

Zasada nadrzędna: dziecko odczytuje twój stan, nie słowa. Możesz mówić „wszystko dobrze" drżącym głosem – usłyszy głos. Najpierw opanuj siebie.

Rutyna i zabawa działają u dzieci jak terapia: te same pory posiłków, ta sama bajka, ta sama poduszka. Utrzymuj naukę, choćby symboliczną, 40 minut dziennie. Zabawa w to, co się dzieje, jest zdrowa – tak dziecko przetwarza.

Kiedy ktoś się rozsypuje

U dorosłego: nie śpi dwie doby, nie je, nie wykonuje zadań, wybucha albo milczy godzinami, sięga po alkohol, przestaje dbać o higienę, mówi o bezsensie życia.

U dziecka: cofnięcie w rozwoju (moczenie, ssanie kciuka, mowa młodszego dziecka), przyklejenie się do rodzica, koszmary co noc, milczenie, bóle brzucha bez przyczyny, agresja albo bezruch.

Co wtedy: zdejmij zadania, nie dokładaj. Zapewnij sen, ciepło, jedzenie i wodę – sam deficyt snu wygląda jak załamanie. Bądź obok, nie zmuszaj do mówienia. Jeśli po dwóch dobach nie ma poprawy albo padają słowa o odebraniu sobie życia, dzwonisz.

Zapisz te numery na papierze i przyklej w szafce kuchennej. Martwa bateria nie ma kontaktów.

Żałoba, na którą nie ma czasu

Strata przychodzi w najgorszym momencie: trzeba dalej pilnować dzieci, wody i dachu. Żałoby porządnie zrobić się nie da. Da się zrobić trzy rzeczy. Nazwij to na głos wobec rodziny, z imieniem, bez owijania – niedopowiedzenie jest gorsze niż fakt, zwłaszcza dla dzieci. Zrób minimalny rytuał: pięć minut ciszy, świeca, zapisana data. Wróć do harmonogramu tego samego dnia – to nie brak szacunku, tylko sposób, żeby dotrwać do chwili, w której da się przeżyć stratę do końca.

Realizm długiego kryzysu

Oblężenie Sarajewa trwało blisko cztery lata, wojna w Ukrainie przekroczyła cztery. Z relacji z obu miejsc wychodzi ten sam wzór:

• Po kilku tygodniach ostry strach zamienia się w szare, chroniczne napięcie. Alarmy przestają robić wrażenie i zaczyna się lekceważenie procedur.
• Ludzie odbudowują normalność szybko: szkoły w piwnicach, kawiarnie, fryzjer, koncerty. To nie wyparcie, tylko mechanizm, który działa.
• Największym obciążeniem w drugim roku nie są ostrzały, tylko brak horyzontu. Antidotum: cele na tydzień i na miesiąc.
• Najszybciej zużywają się ci, którzy trzymają resztę. Osoba ogarniająca rodzinę potrzebuje snu i kogoś, komu powie, że ma dość.

Trzy warstwy zamiast jednego wielkiego plecaka

Sprzęt układa się w trzy warstwy – według tego, jak szybko musisz mieć do niego dostęp.

• EDC – przy sobie codziennie, w kieszeniach i torbie. Działa, gdy nie zdążysz wrócić do domu.
• Plecak 72h – stoi przy drzwiach, spakowany. Działa, gdy masz 5 minut na wyjście.
• Zapas domowy 14–30 dni – spiżarnia, piwnica. Działa, gdy nigdzie nie idziesz, a nie ma prądu, wody i sklepów.

Warstwa 1: EDC – to, co masz zawsze

Zestaw, który ma cię przeprowadzić z pracy do domu, gdy padnie prąd, transport albo sieć. Mieści się w kieszeniach i małej torbie, waży poniżej 1,5 kg, kosztuje 600–900 zł.

• Telefon powyżej 50% na koniec dnia – to nawyk, nie sprzęt
• Powerbank 10 000 mAh z kablem do twojego telefonu (120–200 zł, 200 g)
• Latarka kieszonkowa na 14500/AA, min. 200 lumenów (90–250 zł, 60 g)
• Nóż składany lub multitool z ostrzem (Ganzo od 120 zł, Leatherman Rebar ok. 400 zł)
• Gotówka w drobnych nominałach, osobno od karty i telefonu (kwoty – rozdział o Polsce)
• Zapalniczka Bic za 5 zł, nie krzesiwo
• Kilka metrów taśmy naprawczej nawiniętej na długopis
• Opaska zaciskowa CAT/SOFT-T i opatrunek – jeśli masz szkolenie (rozdział o medycynie)
• Dwa numery bliskich zapisane odręcznie na kartce, nie tylko w telefonie

Warstwa 2: plecak 72h

Waga: dlaczego 12–16 kg, a nie 25

Standard NATO dla obciążenia marszowego to 20–30% masy ciała, a badania nad przenoszeniem obciążeń pokazują, że każde dodatkowe 10% masy ciała zwiększa ryzyko urazu o 30–100%. To dotyczy żołnierzy, którzy trenują marsze z obciążeniem. Ty nie trenujesz.

Dla faceta 80 kg bez przygotowania realny limit to 12–16 kg, czyli 15–20% masy ciała. Przy 25 kg zrobisz 5–8 km po asfalcie i staniesz z otartymi ramionami i pęcherzami. Jedziesz autem? Pakuj tak, jakbyś miał iść pieszo – korek, zablokowana droga albo brak paliwa zamieniają kierowcę w piechura.

Woda, śpiwór, odzież i jedzenie to ponad 60% wagi. Oszczędzanie gramów na scyzoryku nie ma sensu – oszczędzasz na wodzie (bo masz filtr) i na śpiworze.

Buty i odzież na polską zimę

Buty to najważniejszy pojedynczy element wyposażenia i jedyny, którego nie kupisz w kryzysie. Skórzane trekkingowe za 450–900 zł, pół numeru większe, rozchodzone na minimum 100 km. Nowe buty z pudełka to pęcherze drugiego dnia. Do tego trzy pary skarpet merino (40–60 zł/para) – mokra bawełna przestaje grzać.

Odzież warstwowo: bielizna termoaktywna, polar lub softshell, kurtka z membraną i kaptur. Czapka i rękawiczki cały rok – w polskim marcu noc potrafi mieć -5°C. Termika jest w rozdziale o schronieniu; tu jedna zasada: żadnej bawełny poza bielizną na zmianę.

Plecak partnerki, dziecka i pies

• Partnerka: ten sam schemat, waga 8–11 kg, własny plecak dopasowany do krótszego tułowia (damskie modele mają inaczej ustawione szelki i pas – to nie marketing). Dołóż leki własne, środki higieny osobistej na 7 dni i zapasowe okulary.
• Dziecko 4–8 lat: maksymalnie 10% swojej masy, czyli 2–3 kg: butelka, kurtka, przekąski, latarka, jedna zabawka. Resztę niesiesz ty, więc twoje 13 kg robi się 17 kg. Przelicz to zanim spakujesz saperkę.
• Dziecko poniżej 3 lat: nosidło (nie wózek – schody, gruz, śnieg), pieluchy na 3 dni, mleko, ulubiony przedmiot na uspokojenie. Nosidło waży 1 kg, dziecko 12 kg. To jest twój budżet wagowy, koniec dyskusji.
• Pies: karma na 3 dni (ok. 1 kg dla psa 20 kg), miska składana, zapasowa smycz, kaganiec (wymagany w transporcie zbiorowym), kopia książeczki szczepień ze szczepieniem przeciw wściekliźnie, chip i adresówka z twoim numerem.

Dokumenty i gotówka

Trzy nośniki, bo każdy pojedynczy zawodzi.

1. Papier: kopie dowodu, paszportu, prawa jazdy, aktu własności/najmu, aktów urodzenia dzieci, polisy, listy leków z dawkami – w worku strunowym. Papier działa bez prądu i hasła.
2. Pendrive zaszyfrowany (VeraCrypt lub BitLocker To Go) ze skanami – hasło zapamiętane, nie zapisane na kartce w tym samym plecaku.
3. Zdjęcia w chmurze plus kopia u kogoś z rodziny w innym mieście.

Gotówka jedzie w drobnych nominałach i rozdzielona na trzy miejsca – dokumenty, plecak, auto – bo bankomat i terminal padają razem z prądem, a przy braku prądu nikt nie wyda reszty z dużego banknotu. Kwoty na dorosłego, nominały i limity bankomatowe podaje rozdział o Polsce; dziś zrób jedną rzecz: sprawdź w aplikacji banku dobowy limit wypłat swojej karty i podnieś go.

Warstwa 3: zapas domowy 14–30 dni

Polski rządowy poradnik RCB „Bądź gotowy" liczy samodzielność gospodarstwa domowego w dobach i podaje dobową normę wody na osobę; szwedzka MSB w broszurze „Om krisen eller kriget kommer" (listopad 2024) zaleca – nie wymaga, żaden przepis tego nie nakazuje – zapas wody na co najmniej tydzień i 14 dni żywności trwałej. Realny cel dla ciebie: 14 dni, docelowo 30. Różnica w koszcie jest niewielka, różnica w spokoju ogromna. Dobowe normy wody, sposoby jej uzdatniania i przechowywania to kanon rozdziału o wodzie – tam znajdziesz liczby, tu tylko sprzęt.

Zasady zapasu domowego (szczegóły produktowe – rozdziały o wodzie i jedzeniu):

• Kupujesz to, co normalnie jecie, tylko więcej. Zapas, którego nie zjesz, to wyrzucone pieniądze.
• Rotacja FIFO: nowe zakupy na tył półki, stare do przodu.
• Osobno: leki przewlekłe na 90 dni na osobę (jak zebrać taki zapas legalnie – rozdział o medycynie), środki higieny, karma dla zwierząt, pieluchy.
• Światło i gotowanie bez prądu: świece, latarki, kartusze gazowe. Generatora, grilla i palnika nie uruchamiasz w zamkniętym pomieszczeniu – czad i ogrzewanie awaryjne to rozdział o schronieniu.
• Radio na baterie lub korbkę z pasmem FM. DAB+ jest wygodniejszy, ale zależy od nadajników; analogowe FM ma większą szansę działać dłużej.

Higiena menstruacyjna i zdrowie kobiet

Pozycja, której nie ma na żadnej męskiej liście sprzętowej i której nie da się zaimprowizować. Miesiączka nie robi przerwy na blackout, a szmata zamiast podpaski w warunkach bez bieżącej wody to prosta droga do zakażenia. W polskich sklepach środki higieny znikają z półek w drugiej kolejności po wodzie i chlebie, więc to zakup, który robi się dziś, a nie w dniu ogłoszenia alarmu.

• Podpaski lub tampony na trzy pełne cykle dla każdej osoby miesiączkującej – licz ok. 20–25 sztuk na cykl, opakowanie 15–25 zł. Wkładki osobno
• Kubeczek menstruacyjny (60–120 zł, służy latami) jako uzupełnienie, nie zamiennik – wymaga czystych rąk i wody do wygotowania, więc sam nie wystarczy
• Majtki menstruacyjne, 2–3 pary (60–120 zł/para) – działają, gdy nie masz jak się często przebrać, ale trzeba je wyprać i wysuszyć
• Ibuprofen i lek rozkurczowy (drotaweryna) na bóle miesiączkowe – osobno od apteczki urazowej, żeby nie rozbierać IFAK-a
• Antykoncepcja hormonalna to lek przewlekły: zapas na 90 dni i świadomość, że nagłe odstawienie rozregulowuje cykl (jak zebrać zapas – rozdział o medycynie)
• Dwa testy ciążowe (8–20 zł/szt.) – w kryzysie wynik zmienia decyzje o lekach, szczepieniach, dawce jodku potasu i o tym, kto się ewakuuje pierwszy
• Klotrimazol lub inny lek bez recepty na infekcję intymną plus mydło o kwaśnym pH; przy nawracających zakażeniach dróg moczowych – plan z lekarzem przed kryzysem
• Chusteczki nawilżane, żel do dezynfekcji rąk, ciemne worki na odpady i zapasowa bielizna – higiena bez łazienki

Ta sama logika dotyczy pieluch, mleka modyfikowanego i chusteczek dla niemowlęcia oraz środków chłonnych dla osoby leżącej. Zapas na 30 dni, rotowany normalnym użyciem.

Ceny jednostkowe z tabel w tym rozdziale są po to, żebyś wiedział, ile kosztuje pojedyncza rzecz; jak rozłożyć zakupy na poziomy budżetowe i w jakiej kolejności je robić, opisuje rozdział „Plan działania".

Ochrona dróg oddechowych i pomiar

Warstwa, o której większość list zapomina, a która ma sens w dwóch zupełnie różnych sytuacjach: cząstki stałe – pył po zawaleniu budynku, gruz, sadza i dym z pożaru – oraz gazy i pary po uwolnieniu chemikaliów z zakładu lub cysterny. Jeden sprzęt nie załatwia obu i to jest najczęstszy błąd przy zakupach. Zasada działania filtrów, progi i cała procedura postępowania przy skażeniu należą do rozdziału o CBRN; tutaj tylko sprzęt, ceny i wybór.

Ceny sprawdzone 25 sierpnia 2026 w polskich sklepach BHP i na Allegro; 3M Aura 9332+ FFP3 chodzi po 8–18 zł za sztukę zależnie od wielkości opakowania, półmaska 3M 6200 ok. 70–100 zł, zestaw maski pełnotwarzowej 3M 6800 z filtrem P3 ok. 370–700 zł, Radiacode 103 to 319 USD u producenta, w Polsce ok. 1300–1600 zł.

Terminy ważności filtrów

Filtropochłaniacz ma dwie różne daty i obie są ważne. Nieotwarty, w fabrycznie zgrzanej folii, jest przydatny zwykle 5–6 lat od daty produkcji – nadruk sprawdzaj przed zakupem, bo sklepy chętnie pozbywają się starych partii i potrafisz kupić filtr z dwoma latami życia. Po zerwaniu folii węgiel aktywny zaczyna wiązać wilgoć i zanieczyszczenia z powietrza nawet wtedy, gdy filtr leży w szafie: otwarty pochłaniacz wymieniasz najpóźniej po 6 miesiącach, a po jakimkolwiek kontakcie z realnym skażeniem – natychmiast, bez dyskusji. Filtr cząstek P3 wyrzucasz, gdy opór oddychania wyraźnie rośnie. Datę otwarcia zapisz markerem na obudowie i wciągnij oba terminy do przeglądu co pół roku.

Czego nie kupować

Zasada dwóch, rotacja, przechowywanie

Two is one, one is none stosuj tylko do rzeczy krytycznych i lekkich: ogień (zapalniczka + zapałki sztormowe), światło (czołówka + latarka), woda (filtr + tabletki), dokumenty (papier + pendrive). Nie dubluj śpiwora, kurtki ani noża: każdy ciężki duplikat zjada limit 12–16 kg ustalony wyżej.

Gdzie trzymać: plecak przy drzwiach wejściowych albo w przedpokoju, nie w piwnicy za rowerem. Buty obok. Drugi, mniejszy zestaw w bagażniku auta (woda, koc, latarka, ładowarka 12 V). Zapas domowy w chłodnym, suchym miejscu – nie w garażu, gdzie latem jest 40°C.

Przegląd co pół roku (przypomnienie na 1 kwietnia i 1 października): daty ważności żywności, leków i tabletek uzdatniających; baterie alkaliczne wyjęte z urządzeń, bo wylewają; powerbank naładowany do 100%; rozmiar butów i ubrań dziecka; aktualność skanów dokumentów.

Ile naprawdę potrzebujesz

Dorosły w bezruchu, w 20°C, musi odtworzyć 2–3 litry dziennie. To granica fizjologii, nie plan – gotowanie i higiena to drugie tyle. Norma planistyczna jest wyższa i jest tylko jedna: RCB w poradniku „Bądź gotowy” podaje minimum 3 litry na osobę na dobę, czyli 21 l na tydzień. Szwedzka MSB w broszurze „Om krisen eller kriget kommer” (listopad 2024) zaleca – nie wymaga, żaden przepis tego nie nakazuje – te same minimum 3 l na osobę na dobę na co najmniej tydzień, plus 14 dni żywności trwałej. Standard WHO i Sphere to 15 l na dobę na wszystko. Przyjmij 3 l na picie, 6 l łącznie i licz zapas z tej liczby.

Kolor moczu – wskaźnik, który masz zawsze przy sobie

Witaminy z grupy B i część leków barwią mocz niezależnie od nawodnienia – oceniaj trend. Cel: minimum 0,5 l moczu na dobę.

Zapas domowy

Przelicz to wprost z normy. Picie: 3 l na osobę na dobę, czyli 21 l na osobę na tydzień i 84 l na rodzinę 2+2. Picie z gotowaniem: 4 l na osobę na dobę (te 3 l picia plus litr na ugotowanie posiłków i opłukanie naczyń), czyli 112 l na tydzień na czworo – i tyle ma mieć twardy zapas. Z higieną wychodzi 6 l na osobę na dobę, 24 l dziennie i ok. 168 l na tydzień na czworo; tę różnicę uzupełnia woda użytkowa z wanny i deszczówki, nie butelki.

• 2 kanistry 20 l, HDPE spożywczy, z kranikiem – 50–90 zł/szt.
• 60–100 l wody butelkowanej niegazowanej – 1,50–3 zł za butelkę 1,5 l
• Podchloryn sodu 5% bez dodatków, 1 l – 15–25 zł, starcza na tysiące litrów
• Aquatabs 8,5 mg, 50 szt. – 30–45 zł, do plecaka i do auta
• Filtr 0,1 µm: Sawyer Squeeze 250–350 zł, Katadyn BeFree 180–250 zł, LifeStraw Personal 100–150 zł
• Dwa czyste worki na gruz 120 l jako wkład na wannę – 20–40 zł
• Beczka 200 l pod rynnę, jeśli masz dom – 250–450 zł
• Garnek 5–8 l z pokrywką i palnik gazowy (rozdział o schronieniu i ogniu)

Czy woda się psuje. Sama woda nie – psuje się pojemnik i to, co do niego wpadło. Butelkowana po dacie trwałości (12–24 miesiące) nabiera smaku plastiku, ale nie jest trująca. Wodę z kranu w kanistrze rotuj co 6 miesięcy albo dodaj przy napełnianiu 2 krople 5% podchlorynu na litr. Przechowuj w ciemnym i chłodnym miejscu, nigdy obok benzyny czy rozpuszczalników – HDPE przepuszcza opary. Otwarty podchloryn traci ok. 20% aktywnego chloru rocznie w temperaturze pokojowej – szybciej powyżej 25°C i na świetle. „Połowa po roku” to warunki skrajne: butelka na parapecie albo w gorącym garażu. Trzymaj go w chłodzie i ciemności, na butelce napisz datę otwarcia, a po roku od otwarcia dawkę zwiększ o połowę.

Kran wysechł. Gdzie jest woda w mieszkaniu

Przy ostrzeżeniu RCB, awarii magistrali albo spadku ciśnienia napełniasz wannę, garnki, czajnik i kanistry – masz na to minuty. Wanna to 100–150 l wody użytkowej, do picia dopiero po uzdatnieniu.

Bojler / zasobnik CWU: 50–200 l

Podgrzewacz pojemnościowy to zwykle 80–120 l zamkniętej wody wodociągowej. W bloku z węzłem cieplnym takiego zbiornika nie masz – sprawdź to dziś.

1. Odetnij zasilanie: bezpiecznik albo zawór gazu. Pusty bojler z grzałką się zniszczy.
2. Zamknij zawór zimnej wody na wejściu.
3. Odkręć kran ciepłej wody w najwyższym punkcie – bez powietrza nic nie popłynie.
4. Podłącz wąż do zaworu spustowego na dole zbiornika albo podstaw wiadro.
5. Pierwsze 2–5 l pójdzie z osadem: przecedź i przegotuj. Reszta jest czysta.

Opróżnienie 80 l trwa 20–60 minut. Zlewaj do kanistrów, nie do wanny.

Reszta domowych źródeł

• Zbiornik spłuczki (nie muszla): 6–9 l, o ile nie wrzucałeś tam kostek barwiących.
• Pion i rury: otwórz najniższy kran, wyżej drugi dla powietrza. W mieszkaniu 1–3 l, w domu 5–15 l.
• Zamrażarka i kuchnia: lód i szron, woda z gotowania warzyw, zalewa z puszek warzywnych, kompoty.
• Deszczówka: pierwsze 5–10 minut opadu spłukuje z dachu odchody i pył – odrzuć. Blacha, dachówka i papa po uzdatnieniu są w porządku, eternit omijaj.
• Studnie oligoceńskie: w Warszawie ponad sto ujęć z 200 m, ok. 80 czynnych. Woda dobra, ale zdroje mają pompy elektryczne i przy blackoucie stoją. Sprawdź adresy w swojej dzielnicy teraz.
• Beczkowozy: wodociąg podstawia cysterny i podaje adresy. Pogotowie wodociągowe w Warszawie to 994; w innym mieście zapisz swój numer offline.

Woda w terenie

Polska nie jest pustynią – w promieniu kilku kilometrów prawie zawsze jest rów, staw, rzeka albo studnia. Problemem jest jakość: pola to azotany i pestycydy, wsie – szamba, rzeki poniżej miast – ścieki.

• Znaki wody: pas ciemniejszej zieleni, wierzby, olchy, trzcina i turzyca, zbiegające się ścieżki zwierząt, ptaki nisko o świcie i zmierzchu, roje komarów, podnóża skarp.
• Woda gruntowa: 1–3 m od brzegu rzeki albo w suchym korycie wykop dołek 40–60 cm – grunt działa jak filtr wstępny. Pierwsze napełnienie wylej.
• Rosa: obwiąż kostki szmatami, przejdź przed świtem przez łąkę, wyciśnij. Realnie 0,2–0,5 l na godzinę, od maja do września.
• Sok z brzozy lub klonu: tylko marzec i początek kwietnia, 1–3 l dziennie z dojrzałego drzewa. Poza tym oknem zero; pij w ciągu doby, potem fermentuje.
• Śnieg i lód: nigdy nie jedz śniegu wprost – wychładza i kosztuje energię. Roztapiaj w garnku z odrobiną wody na dnie.

Realniejszy wariant: przezroczysty worek 60–100 l naciągnięty na ulistnioną gałąź brzozy lub wierzby, rogiem w dół – 0,2–0,5 l przez słoneczny dzień.

Uzdatnianie

Skażenie chemiczne i promieniotwórcze

Tu kończą się domowe metody: gotowanie i filtr nie robią nic z chemią, metalami ciężkimi ani rozpuszczonymi izotopami.

• Sygnały chemii: zapach paliwa lub rozpuszczalnika, tęczowy film, nietypowa piana, martwe ryby przy brzegu, pożar zakładu lub cysterny w górze rzeki.
• Co robisz: nie pijesz, nie gotujesz na tym, nie myjesz się i nie pierzesz. Przechodzisz na wodę zamkniętą (butelki, bojler, konserwy) i ujęcia głębinowe. Skażenie idzie rzeką falą, ale bez badania nie stwierdzisz, kiedy minęła.
• Opad promieniotwórczy: pył usuniesz odstaniem i filtracją, izotopów rozpuszczonych nie – radzi sobie z nimi tylko odwrócona osmoza i wymiana jonowa. Tabletki jodowe chronią tarczycę, nie odkażają wody.
• Najbezpieczniejsze po opadzie: woda w zamkniętych pojemnikach i instalacjach wewnątrz budynków, studnie głębinowe i źródła podziemne. Stawy i jeziora są najgorsze.
• Czego nie zrobi twój sprzęt: filtr mechaniczny (0,1 µm) zatrzymuje wyłącznie cząstki – pył z opadu tak, izotopy rozpuszczone w wodzie nie. Filtr węglowy poprawia smak i wiąże część organiki, ale nie usuwa ani rozpuszczonych izotopów, ani większości chemii: azotanów, soli, metali ciężkich, rozpuszczalników. Gotowanie te substancje zagęszcza. Procedura postępowania przy skażeniu chemicznym i promieniotwórczym, jodek potasu i dekontaminacja – rozdział CBRN.

Higiena i odpady

W Mariupolu w 2022 r. wodociąg przestał istnieć, ludzie topili śnieg, ścieki wymieszały się z wodą na ulicach, a władze wprowadzały kwarantannę przeciwcholeryczną. Schemat powtarza się wszędzie: infrastruktura pada, wodę jakoś się znajduje, a zabija droga fekalno-ustna.

• Mycie rąk: butelka 1,5 l z nakłutym korkiem albo baniak z kranikiem. 0,2–0,5 l wystarczy na mycie z mydłem. Zawsze przed jedzeniem i po latrynie.
• Mydło bije żel: alkoholowy żel nie działa na norowirusa ani Cryptosporidium i zawodzi na brudnych rękach.
• Toaleta bez wody: wiadro 20 l z pokrywką, worek, zasypka po każdym użyciu (żwirek dla kota, trociny, wapno). Mocz osobno od kału – połowa smrodu znika.
• Latryna w terenie: 50 m od ujęcia wody i poniżej niego – ta odległość obowiązuje w całym poradniku, także przy obozowaniu i ewakuacji. Rów 30–50 cm, warstwa ziemi po każdym użyciu, na koniec zasypać i oznaczyć.
• Woda szara: po naczyniach do spłukiwania toalety, po praniu do podłóg. Naczynia na wodę pitną i użytkową oznacz markerem.
• Przy biegunce: woda sama nie wystarczy – potrzebny jest roztwór nawadniający z cukrem i solą, podawany małymi łykami. Skład, dawkowanie i leki w rozdziale o medycynie.

Stan prawny: sierpień 2026. Zwykłe korzystanie z wód pozwala właścicielowi gruntu pobierać wodę własną studnią do 5 m³ na dobę na potrzeby gospodarstwa domowego, przy ujęciu płytszym niż 30 m. Deszczówka z własnego dachu – legalna. Pobór z hydrantu przez osobę nieuprawnioną – nie.

Ile naprawdę potrzebujesz

Zdrowy dorosły przeżyje bez jedzenia kilka tygodni. To prawda i zła wiadomość, bo prowadzi do wniosku, że jedzenie może poczekać. Nie może. Po dwóch–trzech dobach niedoboru spada siła, koordynacja i – najgroźniejsze – jakość decyzji. Głodny wybiera gorzej i szybciej się wyziębia. Chodzi o to, żebyś przez 30 dni mógł nosić wodę, pilnować dzieci i myśleć.

• 2000–2500 kcal – dorosły siedzący w domu, w cieple. 2500–3000 – chodzenie po wodę, rąbanie drewna, noszenie.
• 3500–4500 kcal – ciężka praca w zimnie. Norma US Army poniżej 14°C to 4500 kcal, racje zimowe mają minimum 4300.
• 1200–1500 kcal – tryb awaryjny: wytrzymasz tygodnie, ale zmarznięty, wolny i drażliwy.

Zapas domowy na 30 dni

Lista dla dwóch dorosłych na 30 dni: ok. 139 000 kcal, czyli ok. 2300 kcal na osobę na dobę. Dziecko licz jako 0,6 dorosłego. Ceny regularne z dyskontów, sierpień 2026 – rząd wielkości, nie paragon.

Razem ok. 660 zł po cenach regularnych, 45 kg, jedna duża szafka. Kupowane wyłącznie w promocjach (olej po 5–6 zł za litr, konserwy z gazetki) ta sama lista schodzi do ok. 600 zł, ale na promocję się nie planuje – licz po cenie regularnej. Z zapasem na wahania cen: 800–1000 zł. Najtańszy element całych przygotowań i pierwszy po wodzie i apteczce.

FIFO i rotacja

Zapas, którego nie rotujesz, wyrzucisz.

• Kupuj tylko to, co rodzina naprawdę je – kasza, której nikt nie tknie, to śmieć.
• Markerem pisz na wieczku miesiąc i rok zakupu. Nowe z tyłu, bierzesz z przodu.
• Raz na kwartał: co ma mniej niż 3 miesiące terminu, wraca do kuchni.
• 10–18°C, sucho, ciemno. Dwa otwieracze do konserw, w dwóch miejscach.
• Karma dla psa i kota – sucha ma 350–400 kcal/100 g.

Bez prądu i bez gotowania

Lodówka trzyma bezpieczną temperaturę ok. 4 godziny przy zamkniętych drzwiach, zamrażarka pełna 48 godzin, półpusta 24. Dzień 1–2: to, co psuje się najszybciej. Dzień 2–3: rozmrażane mięso. Dopiero potem suchy zapas. Odwrotna kolejność to wyrzucone kilogramy.

Bez ognia jesz konserwy prosto z puszki, pasztet, masło orzechowe, miód, orzechy, pieczywo chrupkie, ser żółty, kiszonki. Płatki owsiane zalane zimnym mlekiem z proszku są jadalne po godzinie. Miej w głowie trzy takie posiłki.

Racje wojskowe i liofilizaty

Liofilizat waży 100–140 g, daje 500–800 kcal, kosztuje 30–45 zł za porcję i trzyma 10–25 lat; racja MRE to ok. 1250 kcal. Rachunek jest bezlitosny: miesiąc na liofilizatach dla dwóch osób to 5000–8000 zł zamiast ok. 660 zł na kaszy i konserwach.

• Opłacają się w plecaku 72h i w aucie: waga, brak rotacji, odporność na mróz. 6–10 porcji na osobę, ok. 300 zł.
• Nie opłacają się w domu – kupujesz opakowanie i marketing. Wymagają też 300–500 ml wrzątku na porcję; konserwa nie wymaga niczego.

Gotowanie, gdy energia jest droga

Kuchenka dwupalnikowa na butlę 11 kg (150–300 zł, butla z napełnieniem ok. 150 zł) to najlepszy stosunek ceny do niezależności: butla starcza rodzinie na 6–10 tygodni oszczędnego gotowania. Palnik na kartusze 230 g (25 zł, ok. 2 godziny palenia) jest na dni, nie tygodnie.

1. Namocz wcześniej. Ryż, kasza i fasola zalane zimną wodą na 4–8 godzin gotują się 2–4 razy krócej: fasola godzinę bez moczenia, 20 minut po nim.
2. Skrzynia sianowa. Gotuj tylko 10–15 minut, potem wstaw zamknięty garnek do kartonu z sianem, kocami albo śpiworem. Po 3–6 godzinach jest ugotowane przy zużyciu energii bliskim zeru. Bonus: nie dymi i nie pachnie na klatkę.
3. Pokrywka i mały płomień. Płomień poza dnem garnka to strata gazu; pod przykryciem woda wrze o 30–40% szybciej.

Rośliny z terenu – realistycznie

Tych kilku gatunków nie pomylisz z niczym śmiertelnym. To cała twoja lista – nie rozszerzaj jej w kryzysie.

Żołędzie – jedyne realne kalorie z polskiego lasu: ok. 387 kcal na 100 g surowego miąższu, a po wysuszeniu i zmieleniu ok. 500 kcal na 100 g mąki. Wyłuskaj, pokrusz, zalej zimną wodą i wymieniaj ją 6–10 razy przez 1–3 doby, aż przestanie być brązowa i gorzka. Wysusz, zmiel, mieszaj pół na pół z mąką pszenną. Bez wypłukania tanina daje wymioty i uszkadza nerki.

Test jadalności FM – i dlaczego go nie użyjesz

1. Jedna część rośliny naraz, tylko gatunki występujące obficie. Nie jedz nic przez 8 godzin przed testem.
2. Test kontaktowy: kawałek na wewnętrzną stronę nadgarstka na 15 minut.
3. Przygotuj małą porcję tak, jak chcesz ją jeść, i dotknij nią zewnętrznej strony wargi. Czekaj 3 minuty.
4. Brak reakcji – na język na 15 minut, potem pogryź i trzymaj w ustach 15 minut, nie połykając.
5. Brak pieczenia, swędzenia i drętwienia – połknij i czekaj 8 godzin. Przy objawach wywołaj wymioty.
6. Bez objawów – zjedz pół szklanki tak samo przyrządzonej części i czekaj kolejne 8 godzin. Dopiero teraz ta część jest uznana za bezpieczną.

Rośliny, które w Polsce zabijają

• Szalej jadowity – najgroźniejszy w kraju, nad wodą i w rowach. Komorowate kłącze pachnie marchewką; kilka gramów zabija w ciągu godzin.
• Blekot pospolity i szczwół plamisty – selerowate, mylone z pietruszką i marchwią. Szczwół ma purpurowe plamy na łodydze i mysi zapach.
• Tojad – akonityna wchłania się nawet przez skórę, dawka śmiertelna to kilka miligramów. Naparstnica – zatrzymanie serca.
• Konwalia, zimowit, ciemiężyca – mylone z czosnkiem niedźwiedzim, rosną w tych samych miejscach i regularnie zabijają. Test zapachowy zawodzi: po roztarciu kilku liści czosnku pachnie wszystko.
• Grzyby – zero ryzyka. Muchomor sromotnikowy daje objawy po 6–24 godzinach, gdy wątroba jest już zniszczona.

Białko: ryby, zwierzyna, owady

Stan prawny – i nie jestem prawnikiem. Polowanie bez uprawnień oraz wnyki i sidła to przestępstwo z art. 53 Prawa łowieckiego: do 5 lat więzienia i przepadek narzędzi oraz pojazdu. Połów bez karty wędkarskiej i zezwolenia to kłusownictwo rybackie. Stan wyższej konieczności (art. 26 KK) wymaga bezpośredniego zagrożenia życia – „skończył mi się chleb” tego progu nie spełnia. To wiedza teoretyczna, nie sprzęt, który zastawiasz; wnyki są okrutne i niewybiórcze, łapią psy i ludzi.

Wędka jest inna. Karta wędkarska i zezwolenie na łowisko to kilkaset złotych rocznie i legalne źródło białka – realistycznie 200–800 kcal z udanego dnia. Owady: FM podaje 65–80% białka wobec 20% w wołowinie, ale to porównanie suchej masy ze świeżą i jest mylące. Larwy z butwiejących kłód, koniki polne i dżdżownice to jednak realne uzupełnienie. Odrzuć wszystko, co gryzie, żądli, jest jaskrawe, włochate lub cuchnie. Zawsze gotuj.

Patroszenie, higiena, konserwacja

• Rybę patrosz w ciągu godziny, nie tam, gdzie śpisz. Padliny nie zbierasz.
• Dziczyzna zawsze do końca obrobiona termicznie: włośnica w Polsce jest faktem.
• Suszenie: paski 5–6 mm wzdłuż włókien, w słońcu i przewiewie, osłonięte przed muchami. Gotowe, gdy kruche i nie chłodne.
• Wędzenie: plastry do 6 cm, w zamkniętej obudowie, na dymie, nie na żarze, drewno liściaste. Noc dymu to tydzień, dwie doby – 2–4 tygodnie.
• Solenie: mięso w soli lub mocnej solance, całkowicie zanurzone, wypłukane przed gotowaniem.
• Kiszenie: 2–3% soli wagowo, warzywa pod zalewą, 18–22°C przez 3–7 dni, potem w chłód. Miesiące trwałości za zero energii.
• Tłuszcz: usmażone mięso zalane smalcem w wyparzonym słoiku trzyma tygodniami.

Zasada, z której wynika reszta

Nie ogrzewasz mieszkania. Ogrzewasz siebie i najmniejszą przestrzeń wokół siebie. Każde awaryjne źródło ciepła jest kilkanaście razy słabsze od centralnego ogrzewania, więc walka o cały metraż jest przegrana z góry.

Miasto: pokój przetrwania

Wybierz jedno pomieszczenie: najmniejsze, z jednym oknem od południa lub zachodu, z minimalną liczbą ścian zewnętrznych, nie pod dachem i nie nad bramą. Resztę mieszkania zamykasz i odpuszczasz.

1. Okno. Folia budowlana lub stretch przyklejona taśmą do ramy 3–5 cm od szyby – powstaje dodatkowa warstwa powietrza (50–80 zł). Na noc koc lub gruba zasłona, zdejmowana w dzień, gdy świeci słońce.
2. Drzwi. Uszczelnij szczelinę pod drzwiami zwiniętym ręcznikiem, a framugę taśmą malarską. Powieś koc od strony pokoju – działa jak śluza.
3. Podłoga. Karton, karimaty, dywan, śpiwory. Podłoga to najgorszy złodziej ciepła w pomieszczeniu, w którym śpisz.
4. Namiot w pokoju. Turystyczny namiot 2–3 osobowy (150–400 zł) postawiony w mieszkaniu podnosi temperaturę w środku o kilka stopni względem pokoju, gdy śpią w nim dwie osoby. To szacunek, nie pomiar: dorosły w spoczynku oddaje ok. 100 W ciepła metabolicznego, we śnie mniej, więc dwie osoby to rząd 200 W – tyle, ile dwie stare żarówki. Namiot nie tworzy tego ciepła, tylko trzyma je przy ciele zamiast rozpraszać po całym metrażu, i na tym polega cały zysk. Tak przetrwały zimę 2022/23 rodziny w Kijowie i Charkowie. Zamiennik: stół przykryty kocami, jak radzi szwedzki Om krisen eller kriget kommer.

Realia: w ocieplonym bloku, gdzie sąsiedzi mają jeszcze jakieś ciepło, przy -10°C na zewnątrz mieszkanie traci 1–2°C na dobę i stabilizuje się przy 8–12°C. W domu bez ogrzewania i bez sąsiadów – 3–5°C na dobę i po trzech dobach jesteś przy zerze. Dlatego zimą blok bije dom pod miastem.

Ogrzewanie awaryjne: co jest bezpieczne, a co zabija

Tlenek węgla jest bezbarwny, bezwonny i nie drażni. W 2024 roku PSP miała w Polsce ok. 4300 interwencji przy czadzie, ponad 1300 osób podtrutych i 52 zabite – i to w normalnym roku, przy działających kominach. W blackoucie, gdy ludzie improwizują, ta liczba skacze.

Czujnik czadu z certyfikatem PN-EN 50291-1 kosztuje 60–150 zł i ma datę ważności sensora (5–10 lat, na obudowie). Kup po jednym na pomieszczenie, w którym cokolwiek się pali lub w którym śpisz. Montaż 1–1,5 m nad podłogą, nie nad samym źródłem ognia i nie w martwym rogu.

Czujka dymu to osobne urządzenie i kosztuje 50–120 zł – wykrywa pożar, nie czad, więc jedno nie zastępuje drugiego. Czujkę dymu wieszasz na suficie, na środku pomieszczenia, minimum 50 cm od ściany i od lampy; czujnik czadu – na ścianie, na wysokości oddychania. Do sypialni i na korytarz prowadzący do wyjścia po jednej sztuce każdego rodzaju. Baterie wymieniasz przy zmianie czasu, sensor czadu wymieniasz razem z całym urządzeniem po upływie daty z obudowy.

Co jest w miarę bezpieczne: świece i lampy naftowe (mało ciepła, duże ryzyko pożaru, uchylone okno obowiązkowo) oraz kuchenka na kartuszu – wyłącznie do gotowania, krótko, przy uchylonym oknie, nigdy bez nadzoru i nigdy jako grzejnik. Najbezpieczniejsze ciepło w bloku to gorąca woda: termofory, butelki z wrzątkiem w ręczniku, gorący napój co dwie godziny.

Gaśnica. Proszkowa ABC 2 kg to 75–120 zł, koc gaśniczy 40–60 zł. Przy świecach i kuchenkach ryzyko pożaru rośnie wielokrotnie, a straż w kryzysie jedzie dłużej albo wcale. Palącego się tłuszczu ani wosku nie gasi się wodą.

Blackout: co pada i kiedy

Prąd na własną rękę. Ten rozdział odpowiada za ciepło i za to, żeby cię nie zabiło własne ogrzewanie. Czym podtrzymać latarki, telefon, radio, pompę pieca czy koncentrator tlenu – czyli jak policzyć zapotrzebowanie w watogodzinach i wybrać między stacją zasilania, agregatem a panelem PV – opisuje rozdział o scenariuszach cywilnych. Jedna zasada wraca tu bez zmian: agregat spalinowy pracuje wyłącznie na zewnątrz, z dala od okien i wlotów wentylacji, nigdy w mieszkaniu, garażu ani na balkonie.

Instalacja wodna i mróz

Woda zamarza w rurze po kilku-kilkunastu godzinach poniżej zera. Najbardziej narażone są liczniki w nieogrzewanych piwnicach, rury na poddaszach i kotłownie. Gdy wiesz, że zejdziesz poniżej zera: zamknij zawór główny, odkręć krany i spuść wodę, opróżnij syfony i wlej do nich płyn do spryskiwaczy, owiń licznik otuliną. Jeśli budynek trzyma trochę ciepła, zostaw krany minimalnie cieknące – płynąca woda zamarza wolniej.

Teren: schronienie, gdy nie ma dachu

Kolejność w polskich warunkach: izolacja od gruntu → wiatr → opad → ogień. Mata samopompująca (150–350 zł) lub pianka (40–80 zł), a w awarii 20–30 cm gałęzi świerkowych, liści albo trawy. Bez tego nie pomoże żaden śpiwór.

• Plandeka w kształcie litery A (A-frame) – sznurek między drzewami, plandeka 3×4 m przewieszona, boki dociążone. 10 minut roboty, osłona z dwóch stron. Plandeka: 60–150 zł.
• Lean-to – jedna pochyła płaszczyzna, tyłem do wiatru, przodem do ogniska. Lepsze przy ogniu, gorsze przy deszczu z boku.
• Jama śnieżna lub kopiec (quinzhee) – tylko przy pokrywie powyżej 1 m, w Polsce realnie w górach. Wnętrze trzyma około 0°C niezależnie od mrozu, ale kosztuje dużo energii, przemoczysz się przy kopaniu i musisz zrobić otwór wentylacyjny.
• Hamak z tarpem – dobry latem, zimą zły bez podwieszanej maty: pod tobą jest wiejące powietrze zamiast izolacji.

W lesie pamiętaj o dwóch rzeczach: każdy las w Polsce ma właściciela, a w lesie i w odległości do 100 m od jego granicy obowiązuje całoroczny zakaz rozniecania ognia poza miejscami wyznaczonymi przez właściciela lub nadleśniczego (ustawa o lasach, art. 30). Dym i światło to poza tym sygnatura – patrz rozdział o niewidzialności.

Zimno w ciele

Poniżej -27°C odczuwalnych odsłonięta skóra przemarza w kilkanaście minut. Wiatr nie schładza przedmiotów poniżej temperatury powietrza, ale z ciała odbiera ciepło tak, jakby było zimniej.

Hipotermia – cztery stopnie

• I (35–32°C): silne dreszcze, przytomny, ręce tracą sprawność. Działanie: sucha odzież, izolacja od podłoża, ciepły słodki napój, ruch.
• II (32–28°C): dreszcze ustają, świadomość zaburzona, bełkot, apatia. Tu kończy się pierwsza pomoc cywila – to stan zagrożenia życia.
• III (poniżej 28°C): nieprzytomny, sztywne mięśnie, tętno ledwo wyczuwalne. Traktuj takiego człowieka jak żywego, oddechu szukaj przez pełną minutę.
• IV: zatrzymanie krążenia. Uciśnięcia klatki bez przerw, dzwoń na 112 i nie przerywaj – wychłodzonych reanimowano skutecznie po godzinach, bo zimno chroni mózg. Zasada brzmi: nikt nie jest martwy, dopóki nie jest ciepły i martwy. Samej resuscytacji nauczysz się wyłącznie na kursie z fantomem – po jaki, patrz rozdział o medycynie.

Odmrożenia i stopa okopowa

Odmrożenie: skóra biała lub woskowa, twarda, bez czucia. Ogrzewaj tylko wtedy, gdy masz pewność, że tkanka nie zamarznie ponownie – powtórne zamarznięcie szkodzi bardziej niż przedłużone. Aktualne wytyczne medycyny górskiej: kąpiel w wodzie 37–39°C do odzyskania miękkości, bez tarcia, ibuprofen, jałowa sucha osłona, pęcherzy nie przebijać. Bez ciepłej wody grzej pod pachą drugiej osoby.

Stopa okopowa nie wymaga mrozu – wystarczy kilkanaście godzin w mokrym bucie przy 0–10°C. Objawy: mrowienie, drętwienie, ból, biała pomarszczona skóra, potem sinienie. Profilaktyka jest banalna i dlatego pomijana: dwie zapasowe pary skarpet wełnianych, zmiana raz dziennie, mokre suszone na ciele, stopy umyte i suche przed snem.

Ogień

Ogień to trójkąt: paliwo, tlen, ciepło. Prawie każda nieudana próba to mokry albo za gruby materiał, albo zaduszony zawiązek.

1. Miejsce. Krąg minimum 1 m do gołej ziemi, z dala od korzeni i ściółki, osłonięty od wiatru. Na śniegu podest z surowych gałęzi w dwóch warstwach krzyżowo – inaczej ogień utopi się we własnej dziurze.
2. Trzy frakcje osobno, zanim odpalisz. Hubka (łapie iskrę), podpałka (grubość zapałki i ołówka), paliwo (nadgarstek i więcej). Podpałki potrzebujesz dwa razy więcej, niż ci się wydaje.
3. Podpalaj od nawietrznej i nie duś ogniska. Układ stożka radzi sobie nawet z wilgotnym drewnem.

Hubka, która działa w mokrym polskim lesie: kora brzozy (pali się wilgotna dzięki olejom), żywiczne karpiny sosnowe, pałka wodna, ściółka spod świerka. Z domu: wata z wazeliną (5 zł + 8 zł = kilkadziesiąt rozpaleń po 2–4 minuty ognia), tektura w wosku, kostki rozpałkowe za 10–15 zł.

Czym odpalać, w kolejności praktyczności: zapalniczka (kup pięć, rozłóż po plecakach), zapałki sztormowe (10–15 zł, palą się na wietrze i po zamoczeniu), krzesiwo ferrocerowe (30–60 zł, działa mokre, ale wymaga suchej hubki). Pocieranie patyków to ciekawostka – zmarzniętymi rękami w mokrym lesie nie zadziała.

Ognisko dakotskie – dołek na ogień plus drugi, doprowadzający powietrze od nawietrznej – daje mniej blasku i dymu przy wyższej temperaturze i mniejszym zużyciu drewna. Mimo to w zimny, bezwietrzny dzień dym idzie pionowo i widać go z kilometrów.

Suszenie. Nie susz butów i odzieży przy samym ogniu – skóra i membrany kurczą się nieodwracalnie. Susz na lince 1–1,5 m nad żarem, wilgotne skarpety noś na ciele pod warstwą wierzchnią, wkładki wyjmuj na noc, buty trzymaj w śpiworze.

Zestaw ciepła do domu – sprawdź, czy masz

• Czujnik czadu PN-EN 50291-1 z niezużytym sensorem – 60–150 zł
• Gaśnica proszkowa ABC 2 kg i koc gaśniczy – 120–180 zł
• Folia budowlana i dwie taśmy – 50–80 zł
• Śpiwór -5°C i karimata dla każdego domownika – 200–500 zł/os.
• Namiot 2–3 osobowy albo koce i sznurek na namiot ze stołu – 150–400 zł
• Wełniana bielizna, czapka, rękawice, dwie pary zapasowych skarpet na osobę
• Kuchenka turystyczna i 4 kartusze, tylko do gotowania – 120–200 zł
• Dwa termofory lub grube butelki odporne na wrzątek – 40–80 zł
• Latarki czołowe i baterie; świece tylko jako uzupełnienie światła
• Zapalniczki ×5, zapałki sztormowe, krzesiwo, wata z wazeliną w pudełku

MARCH, nie ABC

Klasyczne ABC działa przy zawale i utonięciu, ale nie przy urazie: z przerwanej tętnicy udowej wykrwawisz się w 3–5 minut, a na udrożnienie dróg oddechowych masz około czterech. Dlatego medycyna pola walki (TCCC i cywilne TECC) odwróciła kolejność na MARCH: Massive hemorrhage (krwotok masywny), Airway (drogi oddechowe), Respiration (oddech i klatka), Circulation (wstrząs), Hypothermia (hipotermia). Idziesz po literach i nie przechodzisz dalej, dopóki nie załatwisz poprzedniej. Najpierw jednak: bezpieczeństwo miejsca i rękawiczki.

Rys. 1 – Algorytm MARCH

M – krwotok masywny

Utrata 1 litra krwi daje umiarkowany wstrząs, 2 litry ciężki, 3 litry zwykle kończą się śmiercią. Masz trzy narzędzia.

Staza taktyczna (CAT Gen 7, SOFTT-W)

1. Zakładaj na skórę lub ubranie, 5–7 cm powyżej rany, nigdy na staw ani na ranę. Gdy nie widzisz źródła – wysoko, przy pachwinie lub pod pachą.
2. Przeciągnij taśmę, dociągnij ręcznie ile się da, potem kręć krępulcem, aż krwawienie ustanie i zniknie tętno poniżej. Będzie bolało. Za luźna staza blokuje tylko odpływ żylny i zwiększa krwawienie.
3. Zabezpiecz krępulec w klipsie i zapisz godzinę markerem na opasce lub na czole rannego.
4. Nie zakrywaj stazy kocem ani ubraniem. Następny ratownik musi ją zobaczyć.

Kup oryginał: CAT Gen 7 to 180–220 zł, SOFTT-W 200–260 zł. Kopie za 60–90 zł mają pękające krępulce i część z nich nie zaciska uda dorosłego mężczyzny. Miej dwie: na grube udo czasem trzeba dwóch obok siebie.

Hemostatyk, packing, opatrunek uciskowy

Tam, gdzie stazy nie założysz (pachwina, pacha, szyja, kark), pakujesz ranę. Kupuj gazę hemostatyczną (Celox Gauze, QuikClot Combat Gauze, 130–220 zł), nie proszek – proszek się rozwiewa i trudno go usunąć. Packing: wciskasz palcem gazę w głąb rany, do źródła krwawienia, upychasz warstwami po brzegi, uciskasz dłonią minimum 3 minuty bez podglądania i dopiero na to zakładasz opatrunek uciskowy. Ran klatki i brzucha nie pakujesz.

Opatrunek izraelski (Emergency Bandage 15 cm, 30–50 zł) idzie na rany, które krwawią, ale nie tryskają: poduszka na ranę, bandaż przez klamrę, zawrót, owijasz do końca. Jeśli przesiąknie, nie zdejmuj – dołóż drugi na wierzch.

A – drogi oddechowe

Kto mówi lub kaszle, ma drożne drogi oddechowe. Nieprzytomny oddychający: odchyl głowę, unieś żuchwę, usuń ciała obce, ułóż w pozycji bocznej – zachłyśnięcie zabija szybciej niż teoretyczne ryzyko dla kręgosłupa. Rurka nosowo-gardłowa (NPA 28 Fr, 18–35 zł) utrzymuje drożność u półprzytomnego: z żelem, poziomo wzdłuż dna nosa. Nie zakładaj jej przy podejrzeniu złamania podstawy czaszki (płyn lub krew z nosa i uszu, sińce wokół oczu).

R – oddech i rana klatki

Każda rana tułowia między szyją a pępkiem to potencjalna rana penetrująca klatki. Rozbierz i obejrzyj plecy oraz pachy – otwór wylotowy bywa większy od wlotowego. Zaklej opatrunkiem wentylowym (HyFin Vent, SAM – 80–130 zł za dwupak). Zamiast niego: folia albo torebka strunowa przyklejona taśmą z trzech stron, czwarta zostaje jako zastawka. Ranny siedzi albo leży na uszkodzonej stronie.

Odma prężna: narastająca duszność, sinica, jednostronny brak szmerów, poszerzone żyły szyjne, spadek ciśnienia. Jeśli dzieje się to przy zaklejonej ranie – odklej opatrunek na kilka sekund, żeby powietrze uszło, i przyklej z powrotem.

C – wstrząs

Rozpoznanie bez sprzętu: tętno powyżej 100 i słabo wyczuwalne na nadgarstku, blada, zimna, spocona skóra, nawrót kapilarny powyżej 2 sekund, płytki oddech, splątanie, silne pragnienie. Połóż płasko, nogi 20–30 cm wyżej (nie przy urazie głowy, kręgosłupa lub miednicy), nie pozwól wstawać, okryj. Płyny doustnie tylko przytomnemu, który sam połyka i nie ma urazu brzucha – małymi łykami.

H – hipotermia

Ranny wychładza się przy temperaturze, w której zdrowemu jest tylko chłodno: utrata krwi wyłącza termoregulację, a wychłodzenie psuje krzepnięcie – zimno, kwasica, więcej krwawienia. Koc ratunkowy zakładasz więc każdemu rannemu, w lipcu też. Zdejmij mokre ubranie, podłóż coś pod plecy, owiń folią NRC, na to śpiwór albo kurtkę. Folia kosztuje 5–10 zł; koc typu Blizzard (80–150 zł) działa lepiej, bo folia sama nie grzeje, tylko odbija.

Co kupić i za ile

IFAK to apteczka jednej osoby do jednego poważnego urazu – przy sobie albo w plecaku, nie w piwnicy. Gotowe zestawy kosztują 500–900 zł.

Osobno: apteczka domowa na 30 dni i drugi IFAK w aucie – apteczka samochodowa z marketu za 25 zł nie zatrzyma krwotoku.

• Paracetamol 500 mg i ibuprofen 200/400 mg – po 2–3 opakowania na osobę
• Loperamid oraz elektrolity doustne – minimum 20 saszetek na rodzinę
• Lek przeciwalergiczny bez recepty (cetyryzyna, loratadyna) – 2 opakowania
• Maść z antybiotykiem (mupirocyna, neomycyna) i płyn odkażający (oktenidyna, powidon-jod)
• Bandaże, gazy jałowe, plastry, przylepiec, opaska elastyczna
• Termometr, pęseta, nożyczki, agrafki, worki na odpady
• Leki przewlekłe domowników na 3 miesiące
• Papierowa lista leków, alergii i grup krwi rodziny

Leki przewlekłe: jak legalnie zebrać zapas na 90 dni

To najczęściej pomijana pozycja w całym przygotowaniu i jedyna, której nie zaimprowizujesz z niczego. Sprzęt można pożyczyć, wodę przefiltrować, jedzenie ograniczyć – lek przeciwpadaczkowy albo insulinę albo masz, albo nie masz. Brak leków przewlekłych zabija szybciej niż większość scenariuszy z tego poradnika, a zapas buduje się miesiącami, nie w dniu ogłoszenia alarmu.

1. Umów wizytę i powiedz wprost, po co. Nie „proszę o więcej tabletek", tylko: chcę mieć zapas na wypadek przerwy w dostępności leku, wyjazdu lub kryzysu. Lekarz przy stabilnym leczeniu przewlekłym może wypisać receptę roczną – e-receptę na maksymalnie 360 dni terapii, z terminem realizacji do 365 dni od daty wystawienia.
2. Znaj zasady realizacji, bo to one wyznaczają tempo. Pierwsze opakowanie wykup w ciągu 30 dni od wystawienia recepty (albo od „daty realizacji od") – po tym terminie apteka przelicza ilość inaczej i część zapasu przepada. Jednorazowo wydadzą ci maksymalnie 120 dni terapii, a po kolejną porcję wracasz po upływie mniej więcej trzech czwartych poprzedniego okresu, czyli po ok. 90 dniach.
3. Buduj bufor rotacją, nie zapasem odłożonym na bok. Wykupując kolejną porcję kilka dni przed końcem poprzedniej, po roku masz naturalnie 2–3 miesiące zapasu, a leki są świeże, bo zawsze zażywasz najstarsze opakowanie. To jest realna droga do 90 dni bez proszenia kogokolwiek o przysługę.
4. Zrób papierową listę: nazwa międzynarodowa (substancja czynna, nie tylko handlowa), dawka, częstotliwość, po co lek, alergie, choroby, grupa krwi. Nazwa handlowa potrafi zniknąć z rynku; substancja czynna pozwoli farmaceucie albo lekarzowi w innym mieście dobrać zamiennik.

Przechowywanie. Chłodno, sucho, ciemno – czyli szafka w pokoju albo przedpokoju, nie łazienka (wilgoć) i nie parapet ani samochód (latem w kabinie bywa 50–60°C). W oryginalnych opakowaniach z ulotką i datą ważności; nie przesypuj do organizerów niczego, co ma zostać na miesiące. Leki wymagające lodówki (insulina, część leków biologicznych) to osobny problem na czas blackoutu. Osoby zależne – insulinozależni, dializowani, pacjenci tlenozależni, niemowlęta – mają własne procedury i listy: szczegóły w rozdziale o scenariuszach cywilnych.

Anafilaksja i antybiotyki

Jeśli ktoś w rodzinie miał anafilaksję (obrzęk twarzy i języka, duszność, pokrzywka na całym ciele, spadek ciśnienia po użądleniu lub leku) – poproś o receptę na autowstrzykiwacz. EpiPen jest refundowany: ok. 128 zł zamiast 257 zł. Podaje się go w zewnętrzną część uda, przez ubranie, i natychmiast dzwoni po pogotowie; druga dawka po 5–15 minutach. Sama antyhistamina anafilaksji nie leczy.

Rany, oparzenia, złamania

Rany: przepłucz obficie czystą wodą pod ciśnieniem (butelka z dziurką w nakrętce), nie szoruj, odkaź brzegi, załóż jałowy opatrunek, zmieniaj codziennie. Ran kąsanych, kłutych i brudnych nie zaszywaj – muszą drenować. Zakażenie: narastający ból, rozchodzące się zaczerwienienie, obrzęk, gorączka, ropa. Czerwona smuga wzdłuż kończyny to „do lekarza teraz".

Oparzenia: chłodź 10–20 minut letnią bieżącą wodą (15–20°C), potem osłoń czystą niepylącą tkaniną albo folią spożywczą. Reguła dłoni: dłoń poszkodowanego z palcami to ok. 1% powierzchni ciała. I stopień – zaczerwienienie, II – pęcherze i silny ból, III – biała lub zwęglona, niebolesna skóra. Do szpitala: powyżej 10% powierzchni, każdy III stopień, twarz, dłonie, stopy, krocze i oparzenia okrężne.

Złamania: unieruchom w pozycji zastanej, szynując staw powyżej i poniżej, szynę wyściel. Sprawdź czucie, tętno i kolor skóry poniżej urazu przed i po – jeśli kończyna blednie i drętwieje, poluzuj. Złamanie otwarte: nie wpychaj kości, osłoń jałowo. Skręcenia: RICE – odpoczynek, zimno przez 24 h, kompresja, uniesienie.

Gdy higiena zawiedzie: wszy, świerzb, stopy

W dłuższym kryzysie więcej ludzi wypada z gry przez brudne ręce niż przez odłamki, ale mycie rąk, latryna i jej odległość od ujęcia wody to kanon rozdziału o wodzie – szczegóły i liczby znajdziesz tam. Tu zostaje część czysto medyczna: co robić, kiedy jest już za późno na profilaktykę.

Wszy (głowowe i odzieżowe, te drugie roznoszą dur): permetryna lub dimetykon na włosy i skórę wg ulotki, powtórka po 7–10 dniach, a do tego pranie i suszenie ubrań oraz pościeli w 60°C. Czego nie da się wyprać – do szczelnego worka foliowego na dwa tygodnie; bez żywiciela wszy i jaja giną. Leczysz wszystkich domowników tego samego dnia, także tych bez objawów.

Świerzb: świąd nasilający się w nocy, drobne przeczosy między palcami, na nadgarstkach i w pasie. Permetryna na całe ciało od szyi w dół, zostawiona na 8–12 godzin, powtórka po tygodniu, tego samego dnia przepranie całej pościeli i ręczników. Świąd potrafi utrzymywać się jeszcze 2–4 tygodnie po skutecznym leczeniu – to nie znaczy, że lek nie zadziałał.

Stopy: codzienna zmiana i suszenie skarpet to profilaktyka, ale zapalenie mieszków, otarcia i grzybica międzypalcowa wyłączają cię z marszu równie skutecznie jak uraz. Pęcherz przekłuwasz od boku jałową igłą, skóry nie zdzierasz, zaklejasz plastrem hydrokoloidowym. Zaczerwienienie rozchodzące się poza otarcie plus gorączka to zakażenie, nie odcisk.

Biegunka, odwodnienie i roztwór WHO

Odwodnienie zabija szybciej niż sama infekcja, a przy biegunce i wymiotach dorosły traci nawet kilka litrów na dobę. Gotowe saszetki elektrolitów są najwygodniejsze i to je trzymasz w apteczce, ale gdy się skończą, roztwór według przepisu WHO zrobisz z tego, co masz w kuchni.

• Dorosły: 100–200 ml po każdym luźnym stolcu i małymi łykami między nimi, docelowo 2–3 litry na dobę.
• Dziecko: 5–10 ml (łyżeczka) co 1–2 minuty, cierpliwie; przy wymiotach odczekaj 10 minut i wróć do łyżeczki.
• Przy wymiotach pij dalej, tylko wolniej – łyk co minutę wchłonie się, szklanka duszkiem wróci.
• Zużyj w ciągu doby (w cieple w ciągu 12 godzin), potem zrób świeży. Roztwór to pożywka dla bakterii.
• Loperamid tylko u dorosłego, bez gorączki i bez krwi w stolcu. Nie podawaj go dziecku.

Sygnały alarmowe – szukaj pomocy medycznej: brak moczu przez 8–12 godzin (u niemowlęcia sucha pielucha przez 6 godzin), zapadnięte oczy i ciemiączko, skóra ujęta w fałd wracająca powoli, splątanie lub senność, tętno powyżej 120, krew lub śluz w stolcu, gorączka powyżej 39°C, biegunka trwająca ponad 3 dni albo wymioty uniemożliwiające picie czegokolwiek przez 6 godzin. U małego dziecka, osoby starszej i przewlekle chorej te progi są niższe – reaguj wcześniej.

Ukąszenia i tężec

Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż w Polsce, a zgony są tu wyjątkowe. Uspokój, unieruchom kończynę, zdejmij pierścionki i zegarek, załóż jałowy opatrunek, wezwij pogotowie. Obserwacja szpitalna minimum 24 godziny; surowicę podaje się tylko przy objawach ogólnych i nie każdy SOR ją ma. Nie wysysaj jadu, nie nacinaj rany, nie zakładaj opaski uciskowej – FM z 1992 zaleca nacinanie i odsysanie i akurat to jest dziś odrzucone.

Kleszcze: usuwaj natychmiast, chwytając pęsetą przy samej skórze i ciągnąc prostopadle – bez smarowania tłuszczem i bez wykręcania. Odkaź i obserwuj 30 dni: rozszerzające się zaczerwienienie powyżej 5 cm to rumień wędrujący, czyli borelioza i wskazanie do antybiotyku. Szczepionki na boreliozę nie ma; na kleszczowe zapalenie mózgu jest – 3 dawki po 90–130 zł, przypominające co 3–5 lat. Osy i szerszenie: żądło wyskrob paznokciem, nie wyciskaj woreczka jadowego. Groźne jest tylko użądlenie w gardło i anafilaksja.

Tężec: dorosłym zaleca się dawkę przypominającą co 10 lat, najlepiej Tdap. Rany głębokie, kłute, miażdżone i zabrudzone ziemią są ryzykowne – jeśli od ostatniej dawki minęło ponad 5 lat, zgłoś się po szczepienie w ciągu 24 godzin. Sprawdź swoją datę teraz.

Kursy medyczne: gdzie i za ile

Sprzęt z tego rozdziału bez szkolenia to wydane pieniądze i fałszywe poczucie bezpieczeństwa. Dla cywila liczą się trzy poziomy; szerszą tabelę szkoleń obronnych, ratowniczych i strzeleckich ma rozdział o Polsce.

Widełki sprawdzone 25 sierpnia 2026 w ofertach trzech ośrodków. KPP: 1200 zł (Save A Life), 1490 zł (Medaid/Kursy Ratownictwa), 1490–1690 zł zależnie od miasta (Centrum Ratownictwa) – wszędzie ustawowe 66 godzin, dwa kolejne weekendy, egzamin państwowy ostatniego dnia i zaświadczenie ważne 3 lata; recertyfikacja to jeden dzień za ok. 400 zł. Cywilny TCCC/TECC: 20-godzinny TECC dla cywilów 1000 zł (Global-Med, Warszawa), dwuweekendowa „medycyna pola walki dla cywilów" 1300 zł (Traumapack). Pełny kurs medyka pola walki (TCCC CMC, 7 dni) to inna półka – ok. 3600 zł i nie jest ci potrzebny.

Jeśli masz wybrać jedno: pierwsza pomoc z AED, a potem cywilny TCCC/TECC – to on sprawia, że staza i chest seal z twojego IFAK-a mają sens. KPP bierz wtedy, gdy jesteś w OSP, WOPR, GOPR albo chcesz formalnego tytułu ratownika; to kurs zawodowy z egzaminem, nie weekendowy dodatek. Bezpłatnie: „Trenuj z wojskiem" (WOT) oraz szkolenia PCK i OSP.

Czego manual z 1992 nie wie

FM 21-76 pisano dla pilota zestrzelonego za linią frontu. O ostrzale, dronach i niewybuchach nie ma tam nic – w 1992 cywil nie był celem tanich, precyzyjnych środków rażenia. Dziś jest.

Artyleria i rakiety: pierwsze dziesięć sekund

Ile naprawdę masz czasu

Dźwięk leci 340 m/s, pocisk szybciej i po łuku. Im dalej stoi działo, tym mniej daje ci huk wystrzału – przy większych odległościach nie usłyszysz go wcale. Nie planuj na dźwięku, tylko na tym, gdzie akurat stoisz.

Nie licz na syrenę: przy artylerii lufowej i dronach FPV nikt jej nie zdąży uruchomić – front nie ostrzega. Tabela sygnałów alarmowych i podstawa prawna są w rozdziale o Polsce.

Gdzie się chować – kolejność

1. Schron lub ukrycie z wykazu – konstrukcja liczona na obciążenie wybuchem.
2. Piwnica budynku murowanego – nad tobą strop i masa budynku.
3. Parking podziemny, przejście podziemne, metro.
4. Klatka schodowa poniżej połowy wysokości budynku, przy ścianie nośnej, z dala od przeszkleń.
5. Zasada dwóch ścian – pomieszczenie bez okien, oddzielone od zewnętrza dwiema ścianami: łazienka, przedpokój, garderoba.
6. Podłoga przy ścianie nośnej, poniżej linii parapetu – ostateczność.

Unikasz zawsze: okien i balkonów (szkło rani najczęściej), dwóch najwyższych pięter, wind, przeszklonych witryn, stacji paliw i zbiorników gazu – oraz samochodu. Blacha nie zatrzymuje odłamków, a auto samo w sobie jest celem.

Na otwartej przestrzeni

Otwarte usta to nie rytuał: fala uderzeniowa to skok ciśnienia, a zamknięta jama ustna i napięta błona bębenkowa pękają łatwiej. Płaskie leżenie zmniejsza powierzchnię wystawioną na odłamki, lecące stożkiem nisko nad gruntem.

Co cię właściwie zabija

• Odłamki – główna przyczyna śmierci. Pocisk 152/155 mm zabija w promieniu ok. 50 m, rani do ok. 100 m, pojedyncze fragmenty lecą kilkaset metrów. Odpowiedź: masa między tobą a wybuchem, jak najniższa sylwetka.
• Fala uderzeniowa – groźna w promieniu kilkunastu metrów, a w zamkniętym pomieszczeniu odbija się i wzmacnia. Urazy płuc, uszu i mózgu bez rany zewnętrznej: „nic mi nie jest" po bliskim wybuchu bywa nieprawdą.
• Zawalenie i pożar – zabijają już po uderzeniu, dlatego miej wyjście zapasowe i gaśnicę; pożar klatki, zadymienie i przygniecenie gruzem opisuje rozdział o scenariuszach cywilnych.

Po uderzeniu: drugi nalot

Zanim wyjdziesz: zapach gazu, zwisające kable, stan klatki. Ranni – rozdział o medycynie.

Rys. 2 – Gdzie w budynku

Drony: rozpoznanie po dźwięku

• Rozpoznawczy – wysoko, cichy szum albo nic. Kamera dzienna z zoomem, w nocy termowizja. Sam nie zabija, naprowadza. Widzisz go nad sobą – zakładaj, że w ciągu 5–20 minut przyjdzie tu pocisk. Zejdź z otwartej przestrzeni i zmień miejsce.
• FPV – mały, 100–150 km/h, leci nisko, dźwięk wysoki i agresywny, między rojem os a piłą. Słyszysz go kilkanaście sekund wcześniej. Wersje światłowodowe ciągną kabel 5–20 km i nie emitują radia, więc detektory ich nie widzą.
• Zrzutowy – buczy, wisi nad tobą i zrzuca granat. Ładunek spada kilka sekund, więc zejście z linii pionowej działa.
• Amunicja krążąca / Shahed – silnik spalinowy, warkot motoroweru, ok. 180 km/h, słyszalny 1–3 minuty wcześniej. To kilkadziesiąt kilogramów ładunku: reagujesz jak na ostrzał rakietowy, nie jak na drona.

Siatki antydronowe działają – w Chersoniu rozpięto je nad ponad 100 km dróg. To zadanie samorządu, nie zakup indywidualny. Twój odpowiednik w skali domu to zadaszony podjazd, garaż i zadrzewienie nad drogą do drzwi.

Niewybuchy, miny, amunicja kasetowa

Zasada trzech N

Nie dotykaj. Nie przemieszczaj. Nie zbliżaj się. Dotyczy pocisków, granatów, min, szczątków dronów i rakiet. Po wtargnięciu dronów nad Polskę we wrześniu 2025 RCB podało konkret: nie dotykaj, odejdź ok. 100 m, dzwoń 112.

• Zatrzymaj się i zapamiętaj, którędy przyszedłeś
• Wycofaj się tą samą drogą, minimum 100 m (przy dużych obiektach 300 m i za osłonę terenową)
• Ostrzeż ludzi w pobliżu, odgoń dzieci i psy
• Oznacz miejsce z bezpiecznej odległości – nigdy nic nie kładź na obiekcie
• Dzwoń 112: co widzisz, jakie rozmiary, ile sztuk, dokładna lokalizacja, twój numer
• Nie rozłączaj się, dopóki dyżurny nie pozwoli; poczekaj na patrol saperski

Teren zaminowany i pobocza

Polska od 20 lutego 2026 nie jest stroną konwencji ottawskiej, więc miny przeciwpiechotne mogą wrócić do polskiego planowania obronnego, głównie w pasie przygranicznym. Wnioski praktyczne są takie same jak w Ukrainie.

• Oznaki: tablice i czerwone trójkąty, taśmy, patyki lub butelki wbite w ziemię, żyłki nisko nad gruntem, świeżo poruszona ziemia w regularnym układzie, opuszczone pozycje wojskowe, martwe zwierzęta, teren, przez który nikt nie chodzi mimo że to najkrótsza droga.
• Poruszaj się po twardej nawierzchni. Nie skracaj przez pobocze, rów, ściernisko ani „wydeptaną" ścieżkę, której nikt przy tobie nie użył.
• Jeśli już jesteś w podejrzanym terenie: stań, nie obracaj się w miejscu, wołaj o pomoc i czekaj. Jeśli musisz się cofnąć – dokładnie po własnych śladach.
• Pułapki: nie otwieraj porzuconych plecaków, skrzynek i pojazdów, nie ruszaj zwłok, nie wchodź do opuszczonych budynków po sprzęt. Drzwi, klamki i atrakcyjne przedmioty bywają podłączone.

Amunicja kasetowa

Jeden pocisk rozsypuje od kilkudziesięciu do kilkuset subamunicji nad obszarem wielkości boiska. Od 10 do nawet 30 procent nie wybucha i zostaje w terenie jak miny. Subamunicja jest mała – wielkości puszki po napoju, baterii lub jajka, często z kolorową wstążką. Dla dziecka wygląda jak zabawka i to zabija dzieci najczęściej.

Pojazdy i ruch

Kolumny cywilne są celem, bo z powietrza wyglądają jak kolumny. Operator widzi kształt, ruch i ciepło, nie twoje intencje. Biała flaga i napis „DZIECI" mają wartość prawną, ale nie ochronną wobec kogoś, kto ostrzeliwuje cywilów świadomie.

• Odstęp między pojazdami minimum 100 m, w otwartym terenie 150–200 m. Jeden pocisk trafia wtedy jedno auto, nie trzy.
• Jedź o świcie lub zmierzchu – kontrast termiczny jest najmniejszy. W środku dnia bez potrzeby nie jedź.
• Nie zatrzymuj się na skrzyżowaniach, mostach, przy stacjach paliw i kolumnach wojskowych.
• Postoje pod drzewami i wiatami, z zgaszonym silnikiem – gorąca maska świeci w termowizji długo.
• Ostrzał złapał cię w aucie: zatrzymaj się, wysiądź, oddal 15–30 m i padnij w zagłębienie. Auto to zbiornik paliwa i magnes na drugie uderzenie.

Co przed czym chroni

Definicje prawne schronu, ukrycia i miejsca doraźnego schronienia oraz wykaz obiektów prowadzony przez PSP opisuje rozdział o Polsce. Tu liczy się tylko jedno: co dana konstrukcja zatrzyma, a czego nie.

Ocena własnej piwnicy

• Strop betonowy monolityczny lub gęstożebrowy, nie drewniany
• Wyjście zapasowe w innym miejscu niż główne – albo wiesz, którym oknem piwnicznym wyjdziesz
• Nad wejściami nie ma balkonów ani szklanych fasad, które je zasypią
• Licz 1,5–2 m² podłogi i minimum 3 m³ powietrza na osobę; bez rur gazowych w pomieszczeniu
• Woda 3 l na osobę na dobę na miejscu, toaleta zastępcza: wiadro z workiem i pokrywą
• Latarka i radio na baterie, gaśnica ABC 2 kg, łom, rękawice
• Kask rowerowy lub budowlany (30–120 zł), okulary ochronne (15–30 zł), zatyczki do uszu (1–3 zł) – po jednym komplecie na osobę, przy wyjściu
• Ustalone z sąsiadami: kto ma klucz, gdzie leży łom, kto liczy ludzi

Kaski, okulary, zatyczki, latarki, gaśnica i łom dla czteroosobowej rodziny to jednorazowo 400–700 zł. Woda, jedzenie i apteczka – osobne rozdziały.

Zasada nadrzędna: nieciekawy, nie niewidzialny

Film nauczył cię, że ukrywanie się to malowanie twarzy i czołganie w krzakach. Cywil prawie nigdy tego nie robi. Twoja przewaga nie polega na tym, że nikt cię nie widzi, tylko na tym, że nikt nie ma powodu, żeby ci się przyjrzeć.

Ten, kto szuka celów, wyłapuje anomalie: człowieka idącego przez pole, gdy wszyscy idą chodnikiem; jedyne oświetlone okno w ciemnej ulicy; jedyny multicam w kolejce po wodę. Twoja praca to nie generować anomalii.

Sześć sygnatur i kontrmiary

Wizualna: sześć rzeczy, których szuka oko

FM porządkuje to jako kształt, cień, połysk, kolor, ruch i rozmieszczenie. Trzy są kluczowe.

Kształt. Ludzka sylwetka jest rozpoznawalna w ułamku sekundy i nawet bardzo mała. Nie stawaj na grzbiecie wzniesienia, na koronie wału, w otwartych drzwiach ani w oknie – jesteś wtedy czarną figurą na jasnym tle. Grzbiet przechodź w najniższym miejscu, przy drzewie lub słupie, nie na wyprostowanych nogach.

Połysk. Szkło zegarka, okulary, klamra, kubek, plandeka, ekran, karoseria. Odblask szkła to najbardziej „nienaturalny" sygnał w krajobrazie i widać go z bardzo daleka. Matowa taśma za 15 zł na klamry i sprzączki załatwia większość problemu.

Ruch. Oko wykrywa ruch lepiej niż kształt: wolny bywa niewidoczny, szybki nigdy. Musisz się przemieścić w czyimś polu widzenia – rób to wolno albo wcale.

Cieplna: co naprawdę widzi termowizja

Kamera termowizyjna nie „widzi ciepła przez ściany" – widzi temperaturę powierzchni tego, na co patrzy. Ściana, dach, gruby konar i wzniesienie zasłaniają cię całkowicie. Krzak, siatka i cienka plandeka nie.

Skala: dron z typową kamerą termowizyjną na wysokości 150–300 m pokazuje stojącego człowieka jako wyraźną jasną plamę; wyżej to już kilka pikseli, ale poruszających się, a operator patrzy właśnie na ruch. Zasięg zależy od optyki, wilgotności i kontrastu tła – traktuj każdą taką liczbę jako orientacyjną. Świecą też rzeczy, o których nie myślisz: zgaszone ognisko przez godzinę i dłużej, maska silnika, komin, opuszczone posłanie.

Świetlna i akustyczna

Nocą, gdy oko przywyknie do ciemności, punktowe źródło światła widać niewspółmiernie daleko: ekran telefonu z kilkuset metrów gołym okiem, przez noktowizję dużo dalej. Papieros i światła cofania tak samo. Dyscyplina światła zaczyna się od okna, nie od latarki.

• Zasłony blackout albo folia i karton w oknach pokoju, w którym siedzicie wieczorem – 60–150 zł/okno
• Jedno pomieszczenie „oświetlone", reszta ciemna; wejście przez koc zawieszony w drzwiach
• Czołówka z trybem czerwonym (60–150 zł) – nie psuje adaptacji oka i niesie mniej
• Telefon: jasność na minimum, tryb ciemny, ekran przy ciele, nigdy twarzą do okna
• Plecak spakowany tak, żeby nic nie brzęczało; sprawdzasz podskokiem przed wyjściem
• Pies przy nodze i na krótkiej smyczy; szczekanie niesie się w otwartym terenie ponad kilometr

Elektromagnetyczna

Telefon nadaje, nawet gdy z niego nie korzystasz – loguje się do stacji bazowych, co wystarcza do lokalizacji z dokładnością od kilkudziesięciu metrów w mieście do kilku kilometrów na wsi. Bluetooth słuchawek, opaski i smartwatcha rozgłasza się co ułamek sekundy i jest wykrywalny z kilkudziesięciu metrów.

Rzecz, o której się nie mówi: samo wyłączenie telefonu też jest zdarzeniem. Nagła cisza całej grupy urządzeń w jednym miejscu i o jednej godzinie to wzór równie wyraźny jak nadawanie – jeśli chcesz mieć telefon wyciszony w krytycznym momencie, wyciszaj go regularnie i wcześniej. Zasięgi PMR i CB, plan PACE i czas padania sieci – w rozdziale o łączności.

Behawioralna

Najbardziej lekceważona i najtańsza w wykryciu. Wyjście po wodę codziennie o 7:00 tą samą drogą tworzy wydeptaną ścieżkę i przewidywalny wzorzec. Zmieniaj godziny w oknie ±90 minut, używaj dwóch tras naprzemiennie i wracaj inną niż szedłeś.

Kamuflaż osobisty dla cywila

Zamiast tego: zwykłe cywilne ubranie w szarościach, brązach, oliwce i granacie – wyblakłe, matowe, bez logotypów, odblasków i jaskrawych akcentów. Szary softshell albo polar kosztuje 120–250 zł i nadaje się też do sklepu. Plecak szary, czarny lub ciemnozielony, turystyczny, nie taktyczny – bez rzepów MOLLE i naszywek.

Twarz, dłonie i kark to najjaśniejsze i najcieplejsze powierzchnie, jakie masz. Cywil ich nie maluje – zakłada czapkę lub kaptur, chustę i rękawiczki.

Poruszanie się

Zasada podstawowa: idź krawędzią, nie środkiem. Skraj lasu, linia żywopłotu, rów, nasyp, ściana budynku – masz tam tło za plecami i coś, za co można wejść. Środek pola, parkingu czy mostu to miejsce, gdzie jesteś jedynym obiektem w kadrze.

Przekraczając drogę, tory albo otwartą przestrzeń: zatrzymaj się przed krawędzią, patrz i słuchaj przez pełną minutę, wybierz miejsce najwęższe i najbardziej zasłonięte, przejdź szybko i pod kątem prostym. Nie całą grupą naraz – po jednym, z kimś obserwującym po każdej stronie.

Noc czy dzień? Manual z 1992 ma tu złą odpowiedź

Dla cywila odpowiedź brzmi zwykle: poruszaj się w dzień, razem z innymi ludźmi. Jesteś wtedy jednym z wielu, a nie samotnym punktem w pustym terenie – samotny nocny ruch sam w sobie jest anomalią, którą ktoś musi sprawdzić. Najniższy kontrast termiczny wypada o świcie i o zmierzchu, gdy temperatura tła zrównuje się z temperaturą obiektów; jeśli musisz iść terenem otwartym, to są najlepsze okna czasowe.

Tempo, przerwy, grupa

Idź wolniej, niż chce ci się iść. Co 15–20 minut rób minutę bezruchu i nasłuchu – w ruchu nie usłyszysz nikogo innego. Przed grzbietem, zakrętem i wyjściem z lasu zatrzymaj się i obejrzyj teren, zanim się w nim pokażesz.

Z rodziną: idziesz pierwszy, najsłabsza osoba w środku, druga dorosła na końcu. Odstępy 5–10 m w terenie zakrytym, 15–20 m w otwartym – tak, żeby jedno zdarzenie nie objęło wszystkich naraz. Umówcie trzy sygnały ręką: otwarta dłoń w górę = stój, dłoń w dół = padnij lub przykucnij, ręka wskazująca kierunek = idziemy tam. Żadnych zawołań imieniem.

Ślady

Odwrócony aparat FM do tropienia ludzi – czyli lista tego, czego nie zostawiasz.

• Nie chodź dwa razy tą samą linią przez trawę, śnieg czy błoto – ścieżka powstaje po kilku przejściach
• Zero śmieci, opakowań, niedopałków i papieru; wszystko wraca do plecaka
• Ognisko tylko gdy musisz: w dzień, w dołku, z suchego drewna, wygaszone wodą i zasypane ziemią
• Wychodząc z postoju, rozgarnij ugniecioną ściółkę i podnieś przygniecione gałęzie
• Nie łam gałęzi na wysokości oczu – złamana gałąź jest widoczna miesiącami
• Latrynę zakopuj z dala od ujęć wody; odległości w rozdziale o wodzie

Kryjówka i dom

W mieszkaniu problemem nie jest kamuflaż, tylko dyscyplina informacji.

• Nie chwal się zapasami. Sąsiad, który dziś ci zazdrości, jutro może być głodny
• Nie wnoś zakupów w wielkich ilościach naraz; rozłóż je na wiele mniejszych wejść
• Agregat to najgłośniejsza reklama zapasów w promieniu 300 m – uruchamiaj krótko i przy innym hałasie
• Zaciemnienie okien robisz zanim zabraknie prądu, nie po
• Ustal z rodziną jedną wersję dla obcych: „mamy na kilka dni, jak wszyscy"

Media społecznościowe

Zdjęcie zdradza cię na trzy sposoby naraz. Geotag – współrzędne zapisują się w EXIF automatycznie, o ile nie wyłączysz dostępu aparatu do lokalizacji (zrób to dziś). Tło – numer bloku, komin, sklep, tablica rejestracyjna, układ okien; to wystarcza do ustalenia adresu bez metadanych. Rytm publikacji – regularne posty o stałych porach pokazują, kiedy jesteś w domu, a kiedy cię nie ma.

Odwrotnie: kiedy chcesz być znaleziony

Ukrywanie się nie jest celem, tylko narzędziem. Przełącz się na sygnalizowanie, gdy widzisz lub słyszysz służby, gdy masz rannego lub przechłodzonego, gdy skończyła się woda, albo gdy wiesz, że w rejonie nie ma zagrożenia ze strony ludzi. Decyzja jest binarna: albo się chowasz, albo sygnalizujesz.

Zasada trójki: trzy z czegokolwiek – gwizdki, błyski, ogniska, słupy dymu – to wezwanie pomocy. W górach obowiązuje wariant alpejski: sześć sygnałów w ciągu minuty (co 10 sekund), minuta przerwy, powtarzać; odpowiedź ratowników to trzy sygnały na minutę.

Znaki ziemia–powietrze układasz z gałęzi, kamieni i ubrań albo wydeptujesz w śniegu. Liczy się rozmiar i kontrast: minimum około 1 m szerokości i 6 m długości, proporcja 1:6, w otwartym miejscu. Zestaw: V – potrzebuję pomocy, X – potrzebuję pomocy medycznej, N – nie, Y – tak, strzałka – idę w tym kierunku. Zapamiętaj przynajmniej V i X.

Rozgałęzienie: dwie procedury, które się wykluczają

Jeśli nie wiesz, zakładaj chemię. To o rząd wielkości bardziej prawdopodobne niż cokolwiek jądrowego.

Rys. 3 – Radiacja czy chemia

Scenariusz 1: uwolnienie chemiczne

Najczęstsze substancje to chlor (uzdatnianie wody, chemia) i amoniak (chłodnie, mleczarnie, lodowiska). Chlor ma masę cząsteczkową 71 wobec 29 dla powietrza – jest ok. 2,5 razy cięższy i spływa do zagłębień terenu, piwnic, garaży podziemnych, kanałów. Amoniak sam w sobie jest lżejszy od powietrza, ale uwolniony ze zbiornika ciśnieniowego tworzy zimną, gęstą mgłę, która przez pierwsze minuty też ściele się przy gruncie. Konkluzja ta sama: schodzenie w dół to najgorszy możliwy ruch.

Objawy – po czym poznasz, z czym masz do czynienia

Fosgen jest podstępny: zapach świeżo skoszonej trawy, potem kilka godzin spokoju i nagły obrzęk płuc. Kto był w chmurze fosgenu, jedzie do szpitala nawet czując się dobrze – i przez dobę nie wykonuje wysiłku, bo wysiłek przyspiesza obrzęk.

Procedura

• Ustal kierunek wiatru: dym, flaga, ślina na palcu. Idź prostopadle do wiatru.
• Nie zdążysz uciec – wejdź na wyższą kondygnację, minimum pierwsze piętro, wyżej lepiej.
• Wyłącz wentylację mechaniczną, klimatyzację, rekuperację i wyciąg. Zamknij kominek.
• Uszczelnij: taśma malarska na okna i drzwi, mokre ręczniki pod drzwiami, folia na kratki.
• Jeden pokój od strony zawietrznej, wszyscy w nim, telefon i radio przy sobie.
• Nie wychodź „sprawdzić”. Obłok przechodzi zwykle w kilkanaście–kilkadziesiąt minut.

Improwizowana ochrona dróg oddechowych i jej granice

Mokra szmata zatrzyma trochę amoniaku i pyłu. Nie zatrzyma chloru, fosgenu ani środków paralityczno-drgawkowych i nie da tlenu. To sposób na przejście dwudziestu metrów przez klatkę schodową, nie na przetrwanie w chmurze.

Pierwsza pomoc i dekontaminacja

Kolejność jest sztywna: wyprowadź, rozbierz, spłucz. Zdjęcie odzieży wierzchniej usuwa ok. 90% skażenia – zdejmuj przez rozcięcie, nie przez głowę. Potem letnia woda z mydłem, 3–5 minut, oczy osobno. Odzież do worka, worek na zewnątrz.

Scenariusze 2–4: promieniowanie

Zasada 7/10 i reguła pierwszych 48 godzin

Opad rozpada się szybko: po siedmiokrotnym wydłużeniu czasu moc dawki spada dziesięciokrotnie. Po 7 godzinach jest 10 razy mniejsza niż w szczycie, po 49 godzinach – 100 razy. Stąd reguła: pierwsze 48 godzin siedzisz w ukryciu i nie wychodzisz po nic. Dawka z pierwszych godzin przewyższa tę z reszty tygodnia.

Czas, odległość, osłona

Czas skracasz. Odległość działa z kwadratem, ale przy opadzie rozłożonym na dużej powierzchni znaczy mniej niż osłona. Osłona jest najważniejsza. Liczy się warstwa połowiąca – grubość, która zmniejsza gamma o połowę. Dziesięć warstw to tysiąckrotne osłabienie.

W praktyce: murowana piwnica albo pomieszczenie w rdzeniu dużego budynku, na środkowej kondygnacji, bez okien – korytarz, łazienka wewnętrzna. Najgorsze: dom drewniany i parter z dużymi oknami. Definicje schronu i ukrycia oraz mapa PSP – w rozdziale o Polsce i prawie.

Uszczelniasz jak przy chemii, z jedną różnicą: tu uszczelnienie ma zatrzymać pył, nie gaz. Hermetyczność nie jest potrzebna. W szczelnym pokoju czteroosobowa rodzina wytrzyma kilka godzin przed przewietrzeniem – dlatego uszczelnij całe mieszkanie, a nie jeden pokój, i wietrz krótko po 12–24 godzinach, od strony zawietrznej.

Dekontaminacja po wyjściu

• Zdejmij odzież wierzchnią i buty przed wejściem do środka. Do worka, worek za drzwi.
• Prysznic letnią wodą, mydło, bez szorowania – otarty naskórek wpuszcza izotopy do środka.
• Włosy myj szamponem. Nie używaj odżywki – jej silikony i składniki kationowe wiążą cząstki z włosem i utrudniają zmycie.
• Wydmuchaj nos, przetrzyj powieki, oczyść uszy. Skaleczenia zaklej przed myciem.

Rys. 4 – Zasada 7/10

Jodek potasu – najgroźniejszy mit w tym rozdziale

Bierzesz go tylko na wyraźne polecenie – decyzję ogłasza minister zdrowia lub wojewoda, komunikat idzie przez RCB i media. Nie profilaktycznie i nie „na zapas”. Skuteczność jest najwyższa przy przyjęciu w ciągu 2 godzin od narażenia; po 24 godzinach nie ma już sensu.

Przeciwwskazania: nadczynność tarczycy, opryszczkowate zapalenie skóry Duhringa, zapalenie naczyń z hipokomplementemią, nadwrażliwość na jod. Po 60. roku życia ryzyko wywołania nadczynności i migotania przedsionków przewyższa korzyść, bo tarczyca wychwytuje jod znacznie słabiej. Ciężarne, karmiące i noworodki dostają tylko jedną dawkę, bez powtórzenia.

Tabletki są w rezerwach strategicznych i rozdysponowane do gmin; punkty wydawania to zwykle szkoły, remizy OSP, urzędy i przychodnie. Lista punktów dla twojej gminy jest opublikowana już teraz na stronie urzędu. Znajdź swój punkt dzisiaj i zapisz adres na kartce, nie w telefonie.

Pomiar – co realnie kupić

Tło naturalne w Polsce to zwykle poniżej 0,1 µSv/h. Podczas deszczu, zwłaszcza po długiej suszy, rośnie chwilowo do 0,2, a nawet blisko 0,3 µSv/h – to nadal norma. Dopiero utrzymujące się powyżej 0,3 µSv/h PAA traktuje jako wymagające wyjaśnienia. Oficjalne dane z 54 stacji wczesnego wykrywania skażeń publikuje PAA na portalu monitoringu.

Woda i żywność po skażeniu

• Bezpieczne: konserwy, słoiki, zgrzewki wody – opakowanie umyj przed otwarciem. Woda z ujęcia głębinowego, z zamkniętych rur i z zamkniętego zbiornika w mieszkaniu.
• Niebezpieczne: woda ze zbiorników otwartych i z dachu, warzywa z ogródka, mleko od krów pasących się po opadzie (główna droga jodu-131 do dzieci), grzyby i dziczyzna przez lata.
• Filtr węglowy pomaga tylko częściowo: zatrzyma izotopy związane z zawiesiną, ale nie rozpuszczone – a cez i jod są rozpuszczalne. Gotowanie nie usuwa niczego, tylko zagęszcza. Normy wody i uzdatnianie – w rozdziale o wodzie.

Zagrożenie biologiczne

Procedura sprowadza się do rzeczy, które już znasz: higiena rąk, dystans, izolacja chorego w osobnym pomieszczeniu, maska FFP2 lub FFP3 przy kontakcie, osobne naczynia, dezynfekcja klamek. Czynnik biologiczny ma okres wylęgania od godzin do tygodni – nie ma alarmu, jest komunikat sanepidu kilka dni później. Panika i wykupywanie antybiotyków bez wskazań wyrządzają więcej szkody niż sam czynnik. Antybiotyku „na wszelki wypadek” nie bierzesz.

Sprzęt – co kupić, czego nie

Ceny, modele i terminy ważności filtrów zestawia rozdział o sprzęcie – tutaj liczy się wyłącznie to, co przed czym chroni, bo pomyłka w tej kolumnie kosztuje najwięcej.

Filtropochłaniacze mają datę ważności w zamkniętym opakowaniu – zwykle 5 lat od produkcji – i tracą ją w ciągu miesięcy po otwarciu, bo węgiel aktywny chłonie wilgoć. Zapisz datę otwarcia markerem na obudowie.

Realny rozkład ryzyka

Wrzesień 2024: powódź na Dolnym Śląsku, Opolszczyźnie i Śląsku uszkodziła ponad 5 tysięcy budynków mieszkalnych, zabiła kilkanaście osób, straty w samym dolnośląskim to co najmniej 5 mld zł. To polski wzorzec katastrofy. Rozdział zakłada też, że masz ze sobą małe dziecko albo teścia po udarze.

Powódź

Skąd wiesz, że idzie

Jedno źródło: hydro.imgw.pl – stany wody na twoim posterunku i ostrzeżenia IMGW.

• 1. stopień – woda poniżej stanu ostrzegawczego, prognozowany gwałtowny wzrost. Pakujesz się.
• 2. stopień – przekroczony stan ostrzegawczy. Wynosisz rzeczy na górę, ładujesz wszystko, tankujesz auto.
• 3. stopień – przekroczony stan alarmowy. W terenie zalewowym jesteś już poza domem.

Nie czekasz na wóz straży z megafonem – w Kłodzku woda przyszła w kilkadziesiąt minut. Ustal próg wcześniej: „gdy poziom na posterunku X przekroczy Y cm, wyjeżdżamy".

Woda i pojazd

Jeśli auto zaczyna płynąć, otwierasz okno, zanim padnie elektryka – drzwi pod naporem wody nie ustąpią. Zbijak do szyb (30–60 zł) trzymasz przy kierownicy, nie w bagażniku.

Zabezpieczenie domu

Układasz jak cegły: dłuższym bokiem równolegle do wody, mijankowo, ubijając każdą warstwę nogą, na folii budowlanej od strony napływu – folia trzyma wodę, worki dociskają.

Prąd i gaz. Zanim woda dojdzie do gniazdek, wyłączasz wyłącznik główny i zakręcasz gaz – suchymi rękami, na suchym podłożu. Jeśli woda jest już przy skrzynce, nie dotykasz jej: 991.

Kolejność wynoszenia na piętro: leki, dokumenty, gotówka, dyski → apteczka, woda, żywność, powerbanki → pompa, przedłużacz, gumowce → elektronika na palety → zdjęcia. Auto wyprowadzasz wyżej przed pakowaniem.

Po opadnięciu wody

• Pęknięcia ścian nośnych, podmyte fundamenty, zapadnięta podłoga – czekasz na nadzór
• Prąd załącza elektryk po sprawdzeniu instalacji, nie ty
• Studnia kopana odpada do czasu odpompowania, dezynfekcji i badania sanepidu – 2–4 tygodnie
• Szambo wypompuj przed użyciem, oczyszczalnia wymaga ponownego rozruchu
• Szczepienie przeciw tężcowi – przypomnienie co 10 lat, rany w błocie to wrota zakażenia
• Rękawice, maska FFP2 i buty z twardą podeszwą przy sprzątaniu
• Zdjęcia i wideo każdego pomieszczenia przed sprzątaniem – inaczej ubezpieczyciel obetnie wypłatę

Osuszanie. Zdejmujesz mokre panele, wykładziny i dolne pasy płyt g-k – wełna trzyma wodę miesiącami. Osuszacz kondensacyjny 50–120 zł/dobę, osuszenie parteru 3–6 tygodni. Pleśń rusza po 24–72 godzinach i to ona wykończy dom.

Ubezpieczenie. Standardowa polisa nie obejmuje powodzi – to osobne, dopłacane ryzyko (50–200 zł rocznie), a w terenach zalewowych bywa odmowa albo karencja 30 dni. Sprawdź dziś zakres, sumę na ruchomości i piwnicę. Szkodę zgłaszasz w 3–7 dni.

Pożar w budynku

Zasada jednej gaśnicy

Gaśnica proszkowa ABC 2 kg działa minimum 9 sekund, 6 kg – minimum 15. To cały twój czas i jedno podejście. Jeśli po opróżnieniu gaśnicy ogień nie zgasł, wychodzisz i zamykasz drzwi.

• Mieszkanie: ABC 2 kg (70–110 zł) w przedpokoju, koc gaśniczy (40–70 zł) w kuchni.
• Dom i garaż: ABC 6 kg (130–200 zł) plus 2 kg przy kotłowni.
• Płonący olej: koc albo pokrywka i wyłączony palnik. Nigdy woda, nigdy proszek z bliska – rozdmuchasz tłuszcz.
• Sprzęt pod napięciem: najpierw odetnij zasilanie. Proszku nie używasz na człowieka.

Obsługa: plomba, zawleczka, chwyt za dyszę, strumień w podstawę płomienia z 2–3 m, zamiatanie poziome. Stoisz plecami do drogi ucieczki.

Gdy pali się nie u ciebie

Klatka schodowa jest kominem: dym idzie nią w górę szybciej, niż zejdziesz. Państwowa Straż Pożarna mówi wprost – jeśli klatka jest zadymiona, zostajesz w mieszkaniu.

Windy nie używasz nigdy – stanie na piętrze pożaru albo przy zaniku prądu.

Przejście przez zadymienie: na czworaka, twarz 30–50 cm nad podłogą. Mokra tkanina filtruje część sadzy, ale nie chroni przed tlenkiem węgla ani cyjanowodorem – kupuje sekundy, nie minuty. Trzymaj jedną ścianę ręką i licz drzwi: w gęstym dymie stracisz orientację w trzy sekundy.

Większość ofiar pożarów umiera od dymu, zanim dojdzie do nich płomień – stąd czujka dymu (50–120 zł) i czujnik czadu; szczegóły w rozdziale o schronieniu.

Ewakuacja z osobą zależną

Wózek zostaje; dziecko w nosidle, bo zostawia obie ręce wolne. Osobę leżącą znosisz na kocu: chwytasz koc pod jej głową, ona zjeżdża stopniami, głowa podtrzymana. Tak zejdziesz sam o dwa-trzy piętra. Umów się z sąsiadem dziś, kto zabiera kogo.

Zbiórka: jedno miejsce przed budynkiem, poza zasięgiem spadających szyb, z widokiem na wejście. Nikt po nikogo nie wraca – od wchodzenia do ognia jest straż.

Zawalenie i gruz

Nie biegniesz do wyjścia w trakcie wstrząsu ani wybuchu – najwięcej ludzi ginie od spadających elementów po drodze. Wychodzisz, gdy ucichnie.

Jesteś przygnieciony

• Nie krzycz. Krzyk zużywa tlen i po godzinie tracisz głos. Stukaj rytmicznie – metalem o rurę, trzy uderzenia, przerwa, trzy uderzenia. Dźwięk niesie się przez konstrukcję dalej niż głos przez gruz. Ratownicy pracują cyklami ciszy nasłuchowej: minuta stukania co kwadrans.
• Oddychaj przez tkaninę. Pył betonowy i azbestowy to realne zagrożenie.
• Nie ruszaj niczego nad sobą. Element, który cię uwięził, trzyma zwykle resztę.
• Telefon: jedna próba na 112, potem oszczędzanie energii. SMS przechodzi przy sygnale za słabym na rozmowę.

Zespół zmiażdżenia

Rozwija się u ok. 40% osób, które przeżyły zawalenie budynku, najczęściej przy przygnieceniu nóg (ok. 74%). W niedokrwionym mięśniu gromadzą się potas i mioglobina; przy uwolnieniu trafiają jednym rzutem do krwiobiegu – zatrzymanie krążenia albo niewydolność nerek.

Kiedy nie wchodzić

Odpuszczasz, gdy widzisz ukośne pęknięcia ściany nośnej szerokie na palec, ugiętą płytę stropu, odsłonięte zbrojenie, okna zaklinowane w wypaczonych ościeżnicach, pył lecący bez powodu – albo czujesz gaz. Budynek po pożarze jest najgroźniejszy: stal traci nośność, choć wygląda cało.

Osoby zależne

Insulina

Zapas nieotwarty: 2–8 stopni C. Nie zamrażać – zamrożona nadaje się do wyrzucenia. Wkład w użyciu wytrzymuje do 28 dni w temperaturze pokojowej (do 25–30 stopni C), bez słońca. Przy blackoucie otwarty pen działa dalej, a zapas przenosisz w najzimniejsze miejsce w domu.

Chłodzenie improwizowane: etui żelowe typu FRIO (100–200 zł, chłodzi parowaniem 2–4 dni), torba termiczna z wkładami, doniczka w doniczce z mokrym piaskiem – kilka stopni poniżej otoczenia, tylko w suchym powietrzu. O zapas 90-dniowy prosisz lekarza wprost. Plus glukometr i glukagon.

Dializy

Miej dziś numer dyżurny swojej stacji dializ i adres zapasowej w innym powiecie. Przy przerwie ostro tniesz płyny, sól i potas (banany, pomidory, ziemniaki, suszone owoce, soki) i łapiesz kontakt ze stacją macierzystą. Przerwa dłuższa niż 72 godziny to zagrożenie życia i powód, żeby jechać w stronę szpitala.

Tlen i CPAP

Stacjonarny koncentrator tlenu przy 5 l/min pobiera 350–450 W bez przerwy – 8–10 kWh na dobę, czego żadna domowa stacja nie udźwignie. Backup to butla z reduktorem ustalona z dostawcą plus koncentrator przenośny (50–100 W). CPAP bez nawilżacza bierze 30–60 W, czyli 250–500 Wh na noc – tu stacja 500 Wh wystarcza. Nawilżacz i podgrzewaną rurę wyłącz.

Osoba leżąca

Odleżyna powstaje w kilka godzin bezruchu, a goi się miesiącami. Obracaj co 2 godziny, także w nocy, zapisuj godziny na kartce przy łóżku, codziennie oglądaj pięty, kość krzyżową i biodra. Przy cewniku: worek poniżej pęcherza, zapas na 30 dni.

Niemowlę

Mleko modyfikowane WHO każe zalewać wodą o temperaturze co najmniej 70 stopni C – proszek nie jest sterylny i może zawierać Cronobacter sakazakii. Przegotuj, odczekaj do 30 minut, zalej, wstrząśnij, schłodź butelkę pod zimną wodą do ok. 37 stopni C. Resztek nie przechowujesz. Bez prądu potrzebujesz więc własnego ognia: kuchenka turystyczna i kartusze. Zapas na 14 dni po 5–6 butelek dziennie.

Karmienie piersią w stresie nie zanika – adrenalina chwilowo utrudnia wypływ, ale laktacja trzyma się przy częstym przystawianiu.

Ciąża i leki przewlekłe

Poród poza szpitalem: dzwonisz na 112 i wykonujesz instrukcje dyspozytora, dajesz ciepło i czystą tkaninę, nie ciągniesz za dziecko ani za pępowinę, osuszasz noworodka na klatce matki. Nic więcej nie jest twoją kompetencją. Trzecim trymestrem się nie ryzykuje – ewakuujesz się wcześniej.

Zasilanie awaryjne

Najpierw liczysz, potem kupujesz: urządzenia, które muszą działać, waty razy godziny, suma.

Minimum życiowe bez sprzętu medycznego to 300–600 Wh na dobę, z lodówką na leki 1,5–2 kWh, z koncentratorem tlenu 10 kWh – czyli agregat, nie stacja.

• Stacja zasilania. 500 Wh za 1500–2500 zł, 1000 Wh za 2500–4000 zł. Cicha, bezpieczna w mieszkaniu, oddaje realnie 85–90% pojemności. Wybór domyślny.
• Agregat. Inwerterowy 2 kW to 2000–3500 zł i 0,7–1 l benzyny na godzinę. Tylko przy domu z ogrodem.
• Akumulator auta z przetwornicą. Przetwornica 300–600 W to 150–400 zł, akumulator 60 Ah odda realnie 300–350 Wh. Reguła: silnik na chodzie albo nie więcej niż 30% pojemności – rozładowany rozrusznik zamienia auto ewakuacyjne w bryłę blachy.
• Panel PV 100–200 W. 350–1000 zł. We wrześniu 200–500 Wh dziennie, w grudniu ułamek tego. Uzupełnienie, nie źródło.

Priorytety, gdy energii brakuje: sprzęt medyczny → leki wymagające chłodzenia → jeden naładowany telefon, reszta wyłączona (plan PACE jest w rozdziale o łączności) → światło → pompa → reszta. Laptop, konsola i czajnik nie mieszczą się nigdzie.

Rys. 5 – Woda na drodze

Co pada i w jakiej kolejności

Łączność nie znika naraz. Rozpada się warstwami, a każda ma inny czas przeżycia. Planuj pod to, co zostaje.

Ile trzyma sieć po zaniku prądu: liczba dla całego poradnika

Przyjmuj 1–8 godzin, typowo 2–6. To jest wartość, do której odsyłają pozostałe rozdziały, i bierze się wprost z jednego elementu: szafy akumulatorów przy maszcie. Stacja bazowa nie produkuje prądu. Gdy zasilanie znika, przechodzi na baterie wyliczone na podtrzymanie ruchu przez kilka godzin i tyle, ile z nich zostanie, tyle masz zasięgu.

Skąd rozpiętość. Polskie prawo nie nakazuje operatorowi żadnego czasu podtrzymania, więc każda stacja ma tyle, ile zaprojektował jej właściciel. Według Polskiej Izby Informatyki i Telekomunikacji praktycznie każdy maszt w kraju ma backup na przynajmniej kilka godzin, a mniej więcej co czwarty ma status wyższy: dwie niezależne linie zasilające albo agregat, który przy dowozie paliwa ciągnie znacznie dłużej. Cztery rzeczy skracają ten czas: obciążenie (stacja przeciążona po alarmie zjada akumulator szybciej niż nocą), mróz (pojemność ogniw spada), wiek baterii oraz to, czy padło też łącze światłowodowe do stacji, bo wtedy naładowany maszt i tak nie ma dokąd wysłać ruchu. Dolny brzeg 1 h to obciążona mała komórka miejska, górny 8 h to nowa szafa przy małym ruchu.

Sieć nie gaśnie jak żarówka. Najpierw wypadają pojedyncze komórki, zasięg się kurczy i telefon skacze między odległymi stacjami; potem znika transmisja danych; głos i SMS trzymają się najdłużej. Praktyczny wniosek: wszystko, co masz do przekazania rodzinie, przekazujesz w pierwszej godzinie blackoutu, a nie po tym, jak znajdziesz latarkę. Przy blackoucie wielodniowym zapasy w każdym razie się kończą i wracasz do warstwy radiowej.

Dla porównania skali: Ukraina po 2022 wprowadziła wymóg, żeby 70 proc. stacji pracowało 72 h bez prądu, i nadal go nie domyka. U nas bufor liczy się w godzinach, nie w dobach.

Telefon: jak wycisnąć z niego maksimum

• SMS przed rozmową. Wiadomość tekstowa jest krótka, kolejkowana i przechodzi kanałem sygnalizacyjnym, gdy głos jest zajęty. Wyślij raz, poczekaj 15–30 minut, nie ponawiaj co minutę.
• 112 działa z każdej sieci i bez karty SIM. Każde zbędne połączenie zajmuje kanał komuś, kto go potrzebuje.
• Roaming kryzysowy. Orange, Play, Plus i T-Mobile porozumiały się w 2026 co do krajowego roamingu na czas kryzysu (start zapowiadany na połowę 2026). Nie zakładaj, że zadziała sam: naucz się wchodzić w ustawienia sieci, wyłączać automatyczny wybór i ręcznie szukać innego operatora.
• Bateria. Telefon bez zasięgu podbija moc nadajnika i pada kilka razy szybciej. Tryb samolotowy między umówionymi godzinami, jasność na minimum, Bluetooth, WiFi i synchronizacja w tle wyłączone. Powerbank 20 000 mAh (150–250 zł) to około 4 pełne ładowania.
• Papier. Wypisz 10 numerów na kartce do portfela. Telefon, który padł, jest też notesem, który padł.

Internet

Starlink to dziś jedyne realne łącze zapasowe dla cywila. Cennik polski, stan na sierpień 2026: zestaw Mini 869 zł na własność, jednorazowa opłata startowa 101 zł, najtańszy plan domowy „Dom 100" od 135 zł/mies., plany mobilne (te, które działają w drodze i poza adresem instalacji) od 185 zł/mies. Ceny w Polsce zmieniały się kilka razy w ciągu roku, więc sprawdź je przed zakupem. Pobór 20–40 W (Mini) lub 50–75 W (Standard), czyli uciągnie go stacja zasilania albo auto. Jeśli kupujesz to na wypadek kryzysu, a nie do codziennego internetu, licz plan mobilny: plan domowy jest przypisany do adresu. Ograniczenia: potrzebuje odsłoniętego nieba, prądu i konta powiązanego z tobą, a terminal nadaje i jest wykrywalny. Włączasz go na czas sesji, nie na stałe. VPN pomaga przeciwko filtrowaniu i podglądaniu ruchu, ale nie ukrywa tego, gdzie jest twój telefon.

Radio: najpierw odbiór

Odbiornik niczego nie emituje: nikt cię po nim nie namierzy, nie potrzebujesz zezwolenia ani umiejętności. Najtańsza i najbardziej niedoceniana warstwa.

• Radio na korbkę/baterie z FM i AM/LW (120–250 zł, często z latarką i wyjściem USB). Program 1 Polskiego Radia nadaje na falach długich 225 kHz z Solca Kujawskiego i pokrywa cały kraj z jednego nadajnika, a nocą słychać go znacznie dalej. Gdy padnie lokalny nadajnik UKF, to jest kanał, który zostaje.
• Odbiornik szerokopasmowy. Ręczniak typu Baofeng (130–200 zł) albo pendrive RTL-SDR z laptopem (ok. 150 zł) pozwala słuchać PMR, CB i pasm amatorskich. Słuchać wolno, wykorzystywać i rozpowszechniać cudzych transmisji już nie (tajemnica telekomunikacyjna).
• Uwaga prawna. Baofeng i podobne nie mają homologacji na PMR446 ani CB. Kupujesz je jako odbiorniki. Nadawanie nimi na pasmach amatorskich bez pozwolenia jest nielegalne i łatwe do namierzenia.

Radio: nadawanie

Praktycznie: PMR446 kupujesz dla rodziny (dom-sklep-szkoła, konwój dwóch aut). CB montujesz w aucie, jeśli dużo jeździsz: kanał 9 jest ratunkowy, kanał 19 drogowy i podczas ewakuacji to najlepsze źródło informacji o zatorach. Część użytkowników w Polsce pracuje na siatce zerowej, przesuniętej o 5 kHz: ustaw radio tak jak reszta okolicy, inaczej będziesz sam na kanale. Krótkofalarstwo ma sens, jeśli zdasz egzamin i będziesz ćwiczyć przez rok, nie dwa dni przed kryzysem. Meshtastic bez kilkunastu węzłów u sąsiadów i na dachach jest zabawką dla dwóch osób w promieniu kilometra.

Zasięg PMR446 i CB: liczby dla całego poradnika

Jeśli w innym rozdziale pada zdanie „na PMR-ze się dogadacie", chodzi o te wartości i o nic więcej:

• PMR446 z ręki do ręki: 0,5–2 km w zabudowie miejskiej, 3–5 km w otwartym terenie, 0,3–0,5 km w gęstym lesie. Powyżej tego wchodzisz tylko ze wzniesienia na wzniesienie albo z okna wieżowca, przy widoczności optycznej: wtedy bywa kilkanaście kilometrów, ale to wyjątek, nie plan.
• CB 27 MHz z anteną samochodową: 2–5 km w mieście, 5–10 km auto-auto w otwartym terenie. Antena stacjonarna na dachu domu daje kilkadziesiąt kilometrów, a przy sprzyjającej propagacji (fala odbita od jonosfery) słychać drugi koniec Europy, tylko że nie na zawołanie i nie wtedy, kiedy ci potrzeba.

Skąd taka różnica wobec pudełka. Zasięg na tych pasmach robi wysokość anteny i brak przeszkód, nie moc. PMR446 ma ustawowo 0,5 W i antenę nieodłączalną kilkunastu centymetrów trzymaną przy ciele, które samo tłumi sygnał. Każda ściana, wzniesienie i mokry las odbierają kolejne kilkaset metrów. Dlatego planując cokolwiek z PMR-em, przyjmuj dolny brzeg przedziału i zmierz swoją okolicę sam, zanim będzie potrzebna, a nie w dniu, w którym będzie.

Plan PACE dla rodziny

PACE to cztery poziomy: Primary (podstawowy), Alternate (zapasowy), Contingency (awaryjny), Emergency (ostateczny). Zasada jest jedna: każdy poziom musi być niezależny od poprzedniego. Rozmowa i komunikator internetowy to nie są dwa poziomy, bo padają razem z tą samą siecią. Do każdego poziomu wpisujesz trzy rzeczy: czym się kontaktujecie, o której godzinie i po czym poznajecie, że ten poziom nie działa i trzeba zejść niżej. Bez tego trzeciego warunku plan się rozjeżdża, bo każdy czeka w innym miejscu na coś, co już nie przyjdzie.

Wypełniasz raz, drukujesz, każdy dorosły i każde starsze dziecko nosi kopię w portfelu albo w plecaku. Przykład, gotowy do skopiowania:

Osoba kontaktowa spoza regionu (kotwica)

To najważniejszy i najtańszy element całego planu. Gdy lokalna sieć jest zapchana albo połowa masztów w mieście padła, łatwiej każdemu z osobna dodzwonić się do kogoś 400 km dalej niż do siebie nawzajem: ruch idzie wtedy przez inne, nieprzeciążone stacje. Zamiast czterech osób próbujących złapać się w kółko, masz cztery meldunki spływające do jednego punktu, który je składa w całość i rozdaje z powrotem.

• Wybierz osobę co najmniej 300–400 km od siebie, najlepiej w innym województwie i poza kierunkiem ewentualnego zagrożenia. Ciocia z sąsiedniego miasta nie jest kotwicą, bo padnie razem z wami.
• Ma być osiągalna i ogarnięta: odbiera telefon od nieznanych numerów, umie zapisać meldunek na kartce, nie panikuje.
• Zapytaj ją o zgodę i powiedz wprost, na czym rola polega. Kotwica, która nie wie, że jest kotwicą, nie odbierze o trzeciej w nocy.
• Ustal dwa kanały do niej: numer komórkowy i coś jeszcze (telefon stacjonarny, drugi numer, adres e-mail albo profil, który sprawdza).
• Jej numer ma być na kartce w portfelu każdego i wyuczony na pamięć przez dzieci. Telefon, który padł, nie podpowie numeru.
• Format meldunku jest zawsze ten sam: kto / czy cały / gdzie jestem / dokąd idę / kiedy odezwę się następnym razem. Pięć pól, jedna wiadomość, bez opisów sytuacji.
• Umówcie godziny meldunku, na przykład 09:00 i 20:00. Kotwica ma wtedy komplet i wie, kogo brakuje.
• Zadzwońcie do niej raz w roku na próbę, wszyscy tego samego dnia. Sprawdzisz przy okazji, czy numer nadal jest aktualny.

Kotwica nie podejmuje za was decyzji i nie przekazuje przez telefon niczego wrażliwego. Robi jedną rzecz: wie, kto żyje, gdzie był i dokąd szedł.

Punkt zbiorki

Punkt zbiorki to miejsce, w którym rodzina schodzi się bez umawiania się, gdy łączność nie działa. Ma być ustalony zawczasu, bo w trakcie nie będzie jak go ustalić. Potrzebujesz trzech, na trzech dystansach:

Do każdego punktu dopisujecie okno czasowe i regułę odejścia: czekamy do pełnej godziny i o pełnej godzinie ruszamy do następnego punktu, zostawiając wiadomość w umówionym miejscu (pod kamieniem, w skrzynce, przyklejoną od wewnątrz szyby). Bez reguły odejścia dwie osoby potrafią mijać się w kółko przez pół dnia. Wiadomość pisz tak, żeby była zrozumiała tylko dla waszych: „byłem tu 14:00, idę do babci" bez nazwisk i adresu.

Punkty zaznacz na papierowej mapie kropką bez podpisu i przejdź do nich pieszo, zanim będą potrzebne. Jak je nanieść na arkusz i jak dojść do nich bez telefonu, jest w rozdziale o nawigacji; co zabrać po drodze, w rozdziale o sprzęcie.

Procedury w eterze

• Godziny nasłuchu, nie ciągłe czuwanie. Trzy okna po 10 minut dziennie. Reszta czasu: radio wyłączone, bateria oszczędzana.
• Krótko. Transmisja do 15 sekund. Kto, do kogo, jedno zdanie, "bez odbioru".
• Bez nazwisk, adresów i liczb. Nie: "Marek, jesteśmy z dziećmi w piwnicy na Kwiatowej 5". Tak: "Zielony do Niebieskiego, wszyscy cali, plan bez zmian, bez odbioru".
• Słowa-klucze zamiast szyfru. Cywilna kryptografia w eterze przyciąga uwagę i jest nielegalna w niektórych pasmach. Kod ma brzmieć jak zwykła rozmowa: "kupiłem chleb" = wszyscy cali, plan bez zmian; "zapomniałem parasola" = idę do punktu zapasowego; "ciocia zachorowała" = potrzebuję pomocy; "odwołaj wizytę" = nie przyjeżdżaj tutaj. Cztery frazy, wszyscy znają na pamięć, nigdy nie tłumaczone przez radio.

OPSEC cyfrowy

Telefon jest nadajnikiem, nawet gdy z niego nie korzystasz. Melduje się do stacji bazowej co kilkadziesiąt sekund. Pojedynczy telefon jest szumem. Skupisko kilkudziesięciu telefonów tam, gdzie normalnie ich nie ma, jest informacją wywiadowczą, a bywało celem: po uderzeniu w Makiejewce 31 grudnia 2022 strona rosyjska sama wskazała masowe użycie telefonów jako przyczynę. Reszta tematu sygnatur i zachowania w terenie jest w rozdziale o niewidzialności.

Wyłączenie telefonu też jest sygnaturą. Nagłe zniknięcie wielu telefonów z jednego sektora to zmiana wzorca, a analiza ruchu żywi się zmianami wzorca. Dla cywila wniosek jest prosty i nudny: nie kombinuj z maskowaniem, tylko wyrób nawyk. Jeśli chcesz mieć możliwość wyłączania telefonu bez zwracania uwagi, wyłączaj go regularnie już teraz, na noc.

Wyczyść to, zanim się zacznie

• Historia lokalizacji Google (Oś czasu) i Apple (Znaczące lokalizacje): wyłącz albo ustaw auto-usuwanie po 3 miesiącach.
• Aparat: wyłącz zapis lokalizacji w zdjęciach. Stare zdjęcia przed wysłaniem czyść z EXIF (Signal robi to sam, e-mail i chmura nie).
• Signal: PIN, blokada rejestracji, znikające wiadomości domyślnie 4 tygodnie i 1 dzień w wątkach wrażliwych, "kto widzi mój numer" na nikt, ukrywanie ekranu w przełączniku aplikacji, blokada aplikacji.
• Weryfikacja numeru bezpieczeństwa z najbliższymi osobiście, przy jednym stole, raz.
• Menedżer haseł z długą frazą, dwuskładnikowe logowanie na poczcie i chmurze, dwa klucze sprzętowe FIDO2 (250–450 zł/szt.), jeden nosisz, drugi zostaje u rodziny.
• Kopia zapasowa: zaszyfrowany dysk lub pendrive ze skanami dokumentów plus kopia w chmurze. Hasło pamiętane, nie zapisane w telefonie.
• Telefon zapasowy: prosty aparat 150–300 zł, karta prepaid, 5 numerów, naładowany, w plecaku ewakuacyjnym.
• Wypisz na kartce: 10 numerów, adresy punktów spotkań, plan PACE. Kopia u każdego dorosłego.

Dezinformacja i weryfikacja

• Trzy pytania do każdej informacji: kto podał, skąd to wie, kto na tym zyskuje.
• Zasada dwóch niezależnych źródeł plus jedno oficjalne (RCB, PSP, wojewoda, komunikat lokalnych władz). Zrzut ekranu nie jest źródłem.
• Alert RCB przychodzi zwykłym SMS-em i nie zawiera linków. SMS z linkiem podpisany RCB to phishing.
• Nie przekazuj dalej zdjęć i nagrań bez potwierdzonej daty i miejsca. Większość fałszywek to prawdziwe materiały sprzed lat, opisane na nowo.
• Nie publikuj ruchów wojska, lokalizacji uszkodzeń infrastruktury ani skutków trafień. W Ukrainie jest to karalne, bo realnie służy korygowaniu ognia.

GPS nie jest usługą gwarantowaną

Zakłócanie i podszywanie sygnału satelitarnego nad Bałtykiem i przy obwodzie kaliningradzkim to stan bieżący, nie scenariusz. Od 2022 roku statki i samoloty regularnie tracą GNSS nad polskim wybrzeżem i na wschodzie kraju; naukowcy z Uniwersytetu Morskiego w Gdyni namierzyli nadajniki po rosyjskiej stronie. Od 2025 roku ciężar przesunął się z jammingu (głuszenia) na spoofing (fałszowanie pozycji).

Przy jammingu telefon uczciwie mówi „brak lokalizacji". Przy spoofingu pokazuje kropkę, tylko że jesteś według niej 40 km dalej. Reakcją na dziwne wskazania nie jest restart telefonu, tylko wyłączenie nawigacji i sięgnięcie po papier.

Mapa papierowa: co kupić i za ile

RCB w poradniku „Bądź gotowy" wprost zaleca mapę papierową i kompas. Realne minimum – mapa powiatu, atlas i busola za 80 zł – to około 180 zł; wersja pełna 500–600 zł, na lata. Mapy nie laminuj na sztywno: oklej ją obustronnie folią samoprzylepną (10–15 zł).

Co zaznaczyć zawczasu

• Dom, praca, szkoła dzieci, dom rodziców i trzy trasy między nimi
• Punkty zbiorki rodziny: przy domu, w dzielnicy i poza miastem – jak je wybrać, jest w rozdziale o łączności
• Mosty na trasie i najbliższa alternatywna przeprawa przez tę samą rzekę
• Szpitale z SOR, apteki całodobowe, ujęcia wody: studnie, źródła, stacje uzdatniania
• Stacje paliw poza trasami wylotowymi; objazdy centrów miast i węzłów
• Przejścia graniczne, jeśli mieszkasz do 200 km od granicy
• Podziałka: kreska co 5 km wzdłuż trasy, żeby liczyć czas bez linijki

Pisz cienkim markerem, przed oklejeniem folią. Nie rób z tego mapy sztabowej – arkusz może wpaść w cudze ręce; punkty zbiorki zaznacz kropką bez podpisu.

Busola: pięć rzeczy, które musisz umieć

Kup busolę płytkową: przezroczysta płytka, obrotowa róża, strzałka marszu. Busole soczewkowe są dokładniejsze, ale wolniejsze przy mapie. Kompas w telefonie to magnetometr – rozstraja się przy metalu i pada razem z baterią.

1. Orientowanie mapy. Połóż mapę poziomo, przyłóż busolę krawędzią do południka siatki, obracaj mapę razem z busolą, aż igła stanie na północy. Wszystko na papierze leży teraz tak jak w terenie.
2. Azymut z mapy. Krawędź busoli na linii „jestem tu – chcę tam", strzałką ku celowi. Obracaj różę, aż jej linie pomocnicze będą równoległe do południków, N ku północy mapy. Odczytaj liczbę przy strzałce marszu.
3. Marsz na azymut. Busola płasko przy brzuchu, obracasz się całym ciałem, aż igła wejdzie w „domek". Wzrok wzdłuż strzałki, wybierz punkt 50–200 m dalej, schowaj busolę, dojdź, powtórz.
4. Azymut wsteczny. Dodaj 180 stopni, jeśli azymut jest mniejszy niż 180, odejmij 180, jeśli większy. Do powrotu po śladach i do sprawdzania, czy nie znosi cię z linii.
5. Omijanie przeszkody. Skręć o 90 stopni, licz kroki, idź aż przeszkoda się skończy. Wróć na pierwotny azymut i mijaj ją. Skręć 90 stopni w drugą stronę, odlicz tę samą liczbę kroków – jesteś z powrotem na starej linii marszu.

Deklinacja magnetyczna: liczba z datą, nie stała

Deklinacja to kąt między północą geograficzną, tą z siatki mapy, a magnetyczną, tą, którą pokazuje igła. W Polsce jest wschodnia, czyli dodatnia, i rośnie mniej więcej o 0,1 stopnia rocznie, bo biegun magnetyczny się przesuwa. Dlatego każda liczba wydrukowana na sztywno starzeje się i po dekadzie myli się o cały stopień.

Wartości według obowiązującego modelu WMM2025, stan na połowę 2026 roku: Warszawa około +6,3 do +6,5 stopnia, zachodni kraniec kraju około +4,5, wschodnia ściana kraju o mniej więcej dwa stopnie więcej niż Warszawa. Traktuj to jako rząd wielkości, nie jako dane wejściowe. Przed wyjściem wpisz swoje współrzędne do kalkulatora deklinacji NOAA/NCEI (Magnetic Field Calculator, model WMM2025) i zapisz wynik razem z datą ołówkiem na marginesie arkusza, żeby dało się go poprawić za rok. Ta sama zasada obowiązuje przy każdej mapie kupionej z drugiej ręki: sprawdź, z którego roku pochodzi nadrukowana na niej deklinacja.

Ile to znaczy w terenie. Sześć stopni błędu na 5 km marszu to ponad 500 m obok celu, na 500 m odcinku to 50 m i można zignorować. Kierunek przeliczenia zapamiętaj raz: azymut zdjęty z mapy jest geograficzny, więc żeby iść nim w terenie, odejmij deklinację wschodnią; azymut odczytany z busoli, żeby nanieść go na mapę, dodaj. Część busoli ma korektę deklinacji na śrubkę: ustaw ją raz i wtedy nie licz nic w pamięci.

Terenoznawstwo: mapa kontra to, co widzisz

Nawigacja to ciągłe dopasowywanie mapy do terenu: mijam las po prawej, przecinam strumień, droga skręca w lewo. Jeśli od 20 minut nic nie potwierdziłeś, zatrzymaj się – już się zgubiłeś, tylko jeszcze o tym nie wiesz.

• Linie zaczepienia. Rzeka, tory, linia WN, rów, skraj lasu. Idź równolegle do nich zamiast na przełaj – prowadzą pewnie i nie trzeba liczyć kroków.
• Celowe zboczenie. Idziesz do kładki na strumieniu? Nie celuj w nią – trafisz obok i nie będziesz wiedział, w którą stronę skręcić. Celuj 300 m w prawo, dojdź do strumienia, skręć w lewo, idź brzegiem.
• Punkty charakterystyczne. Kominy, wieże kościelne, maszty, turbiny wiatrowe. Namierz dwa i przetnij kierunki na mapie – masz pozycję z dokładnością 100–200 m.

Odległość i czas

Zmierz parę kroków: odmierz odcinek 100 m i licz tylko wtedy, gdy do ziemi trafia lewa stopa. Najpewniejsze 100 m to prosta bieżni lekkoatletycznej; boisko piłkarskie ma 90–120 m długości w zależności od obiektu, więc jako miarka nadaje się dopiero wtedy, gdy sprawdzisz jego wymiar. Większość dorosłych mieści się w 62–75 parach na 100 m: wyżsi bliżej 62, niżsi bliżej 75. Nie zgaduj po tabeli, przejdź odcinek trzy razy i weź średnią.

Druga liczba, o której wszyscy zapominają: w terenie par jest więcej. Pod górę, w piachu, w śniegu, w podszycie, z ciężkim plecakiem i po ciemku krok się skraca o mniej więcej 10–20 procent, a na stromym podejściu jeszcze bardziej. Zapisz na busoli obie wartości, płaską i terenową, a setki metrów odliczaj sznurkiem z paciorkami, bo licząc w pamięci pomylisz się przy pierwszej rozmowie.

Tempa w tabeli to marsz z lekkim obciążeniem, po odpoczętych nogach. Do podejść dolicz osobno: reguła Naismitha każe dodać około 1 godziny na każde 600 m przewyższenia, czyli pół godziny na 300 m w górę, niezależnie od przebytych kilometrów. Plecak powyżej 15 kg zabiera kolejne 10–20 procent tempa, a po kilku dniach marszu i na odciskach jeszcze więcej.

Licz według najwolniejszej osoby i dodaj 20% zapasu. „30 km dziennie z rodziną" to plan nierealny – z dziećmi zrobicie 12–15 km. Ile ważyć ma plecak i w czym iść, jest w rozdziale o sprzęcie.

Kierunek bez busoli

• Zegarek analogowy. Skieruj wskazówkę godzinową na słońce; dwusieczna kąta między nią a godziną 12 daje oś północ–południe. W czasie letnim bierz kąt do godziny 1. Błąd 10–20 stopni: wystarczy do wyboru kierunku, nie do azymutu.
• Gwiazda Polarna. Dwie gwiazdy zewnętrznej ściany czerpaka Wielkiego Wozu to wskaźniki – przedłuż odcinek między nimi pięciokrotnie. Sprawdź się Kasjopeją: leżące „W" jest zawsze po przeciwnej stronie Polarnej niż Wóz, a Polarna leży na wprost jej środkowej gwiazdy. Nad Polską stoi około 49–55 stopni nad horyzontem, bo jej wysokość równa się szerokości geograficznej miejsca, a Polska leży między 49,0 a 54,8 stopnia N: nad Tatrami będzie najniżej, nad Helem najwyżej. To działa też w drugą stronę – zmierzona pięścią wysokość Polarnej mówi ci z grubsza, jak daleko na północ jesteś (pięść na wyciągniętej ręce to około 10 stopni). Opuść pion na horyzont, wybierz tam punkt i idź do niego.
• Księżyc. Wzeszedł przed zachodem słońca – oświetlona strona wskazuje zachód; wzeszedł po północy – wschód. Zgrubne, ale lepsze niż zgadywanie.
• Improwizowany kompas. Igłę namagnesuj, pocierając ją 50–100 razy w jedną stronę o jedwab, wełnę lub włosy. Połóż ją na styropianie w miseczce z wodą, z dala od metalu – ustawi się w osi północ–południe; który koniec to północ, rozstrzygniesz słońcem albo Polarną.

Miasto i noc

Po zniszczeniach znikają witryny, szyldy i oświetlenie; zostaje układ ulic, tory tramwajowe i kolejowe, rzeka, linie WN, kominy i maszty. Numeracja polskich adresów zwykle rośnie od centrum na zewnątrz, a numery parzyste i nieparzyste leżą po przeciwnych stronach ulicy – idąc wzdłuż nich wiesz, czy zbliżasz się do środka miasta.

Nocą i w lesie idź wolniej, skracaj odcinki między punktami orientacyjnymi, częściej sprawdzaj azymut wsteczny. Czerwone światło czołówki nie psuje widzenia nocnego i jest mniej widoczne z daleka; świeć wyłącznie na mapę.

Przeszkody wodne

Technika brodzenia: zdejmij spodnie (mniejszy opór wody), buty zostaw na nogach. Plecak wysoko na barkach i z rozpiętymi klamrami – musisz go zrzucić jednym ruchem. Weź kij ok. 2 m grubości nadgarstka, opieraj go od strony napływu wody, przestawiaj krótkimi ruchami, zawsze mając trzy punkty podparcia. W grupie idźcie przy jednym kiju.

Zimna woda. Poniżej 10 stopni pierwsze 1–2 minuty to szok zimna: gwałtowny wdech i utrata kontroli nad oddechem – najczęstsza przyczyna utonięcia. Potem masz około 10 minut, gdy ręce i nogi jeszcze pracują na tyle, żeby płynąć, chwycić gałąź czy odpiąć plecak; im dłużej, tym palce są bardziej bezużyteczne. Wychłodzenie do utraty przytomności trwa zwykle dłużej niż godzinę, ale to nie jest liczba, na której wolno budować plan: większość ofiar zimnej wody tonie wcześniej, przez szok zimna i przez to, że przestały im działać ręce. Nie wchodź, jeśli nie wyjdziesz w kilka minut. Postępowanie z wychłodzonym opisuje rozdział o medycynie.

Improwizowana wyporność: gruby worek na śmieci zawiązany z powietrzem albo dwie zakręcone butelki 5 l pod pachami. Tratwy z ponczo z manuala to dla cywila strata czasu.

Lód. WOPR powtarza, że bezpiecznego lodu nie ma, i ma rację, ale liczby orientacyjne podawane przez PSP i WOPR są takie: 5–7 cm utrzyma jednego człowieka, tyle że z realnym ryzykiem załamania, 10 cm to minimum dla pojedynczej osoby, 15–20 cm dla grupy idącej w rozproszeniu, 20–30 cm pod samochód osobowy. Wszystkie te wartości dotyczą świeżego, przejrzystego lodu. Lód szary, powstały z przemarzniętego śniegu i wody, bywa przy tej samej grubości nawet o połowę słabszy, a wiosenny lód „zjedzony" od spodu potrafi puścić przy 20 cm. Lód jest cieńszy przy brzegach, trzcinach, mostach, przy wylotach ścieków i dopływów, nad nurtem i pod śniegiem, który go dodatkowo dociąża i izoluje od mrozu. Idźcie pojedynczo co 5–10 m, plecak rozpięty, kij poziomo w poprzek, a pod kurtką dwa gwoździe na sznurku – nimi wyciągniesz się z przerębla.

Telefon jako kopia zapasowa

Ściągnij mapy offline teraz: Organic Maps albo OsmAnd na danych OpenStreetMap (województwo to 100–400 MB), ewentualnie Locus Map dla warstw topograficznych.

Decyzja: kiedy jechać

Błąd polega nie na wyjeździe za wcześnie, tylko o dobę za późno – na drogę bez paliwa i schronienia. W lutym 2022 trasy wyjazdowe z Kijowa stanęły w kilka godzin. Ustal progi teraz:

• Żółty (pakujesz auto, zostajesz): masowe wezwania rezerwistów, zamknięta przestrzeń powietrzna, komunikaty RCB o charakterze wojskowym, brak prądu dłużej niż dobę.
• Czerwony (jedziesz w ciągu 2 godzin): uderzenia w promieniu 50–80 km, zalecenie ewakuacji od wojewody, uszkodzony most na twojej trasie, padnięta sieć komórkowa w dzielnicy.
• Nie jedziesz, jeśli jesteś w zasięgu ostrzału i nie masz bezpiecznej drogi wyjazdu. Wtedy schronienie, nie ruch – patrz rozdział o godzinie zero.

Te same trzy progi działają przy zagrożeniach niewojennych, tylko sygnały są inne; ewakuacja przed powodzią ma własne wyprzedzenie i własne reguły – w rozdziale o scenariuszach cywilnych.

Dokąd: trzy kierunki, trzy trasy, trzy adresy

Jeden plan to brak planu. Potrzebujesz trzech kierunków rozbieżnych o co najmniej 90 stopni. Do każdego dwie trasy: szybka i objazd drogami wojewódzkimi, z zaznaczonymi mostami i węzłami. Przejedź każdą choć raz i zapisz czasy.

Kto cię przyjmie to najtańsza i najważniejsza część przygotowań. Zadzwoń dziś do trzech osób w różnych częściach kraju: „gdyby trzeba było, przyjmiesz nas na dwa tygodnie, cztery osoby i pies?". Umów wzajemność, zapisz adresy na papierze. Ci, którzy tego nie zrobili, w marcu 2022 spali w halach sportowych.

Dom, który zostawiasz

• Zakręcona woda i gaz, wyłączony główny bezpiecznik.
• Kopie dokumentów w chmurze i na pendrive, oryginały z tobą.
• Zdjęcia pomieszczeń i liczników pod odszkodowanie.
• Klucze u sąsiada. Żadnej kartki na drzwiach.

Samochód

Zasada połowy baku. Poniżej połowy tankujesz przy najbliższej okazji. Kosztuje zero złotych, daje stałe 250–300 km zapasu. W Ukrainie wiosną 2022 obowiązywały limity 20 l na klienta (40 l na kartę flotową) przy kilkugodzinnych kolejkach. Zakładaj to samo.

Kanistry. Legalnie w osobówce: pojemnik do 60 l, łącznie do 240 l na pojazd, wyłącznie z certyfikatem UN. Za zły pojemnik lub nadmiar mandat sięga 2–3 tys. zł. Praktycznie 2 x 20 l, czyli plus 400–500 km. W domu limity są ostrzejsze: garaż w bryle budynku – 20 l benzyny lub 60 l ON; wolnostojący murowany poniżej 100 m² – do 200 l. Benzyna E10 traci parametry po ok. 3 miesiącach, ON wytrzyma 6–12. Rotuj co kwartał; stabilizator (40–60 zł) wydłuża to dwukrotnie, ale rotacji nie zastąpi.

Kolejność pakowania, od tego, co wyjmujesz pierwsze: plecak 72h i dokumenty przy fotelach, leki i woda w kabinie, apteczka pod ręką kierowcy, dalej jedzenie, śpiwory, ubrania, na końcu ciężkie i rzadko potrzebne. Kanistry nigdy w kabinie. Zostaw miejsce na dodatkową osobę.

Kolumna rodzinna. Dwa auta: odstęp 50–100 m, wspólny kanał PMR, ustalone punkty zborne co 30–50 km (konkretna stacja, konkretny parking), zasada „czekamy 30 minut, potem jedziemy dalej". Każde auto ma własne mapy, gotówkę i wodę.

Bez samochodu: pieszo, rowerem, koleją

O tym, czy dojdziesz do górnych wartości z tabeli, decydują buty bardziej niż kondycja – dobór i rozchodzenie w rozdziale o sprzęcie.

Rower to najbardziej niedoceniany środek ewakuacji: nie potrzebuje paliwa, przejedzie korkiem i polną drogą, uniesie 25–30 kg w sakwach. Minimum: bagażnik (80–150 zł), sakwy (200–400 zł), dwie dętki, łatki, pompka, imbusy, światło. Przejedź 40 km z obciążeniem, zanim uznasz to za plan. Kolej jeździ wtedy według rozkładów awaryjnych – to opcja dla osób bez auta.

Zwierzęta

Pies i kot jadą z tobą albo zostają u kogoś – trzeciej opcji nie ma. Pakujesz transporter lub szelki z linką, karmę na 5–7 dni, składaną miskę, książeczkę szczepień. Do granicy UE zwierzę potrzebuje mikrochipa ISO, ważnego szczepienia przeciw wściekliźnie (skuteczne po 21 dniach) i paszportu od weterynarza (50–120 zł). Załatw to w czasie pokoju.

Punkty kontrolne

Checkpoint to miejsce, gdzie niewyspany człowiek z bronią ocenia cię w kilka sekund. Masz być przewidywalny i nudny. Zasady są te same wobec własnych służb i obcych.

1. Zwolnij 150 m przed, awaryjne, zgaś drogowe, podjeżdżaj 10 km/h.
2. W nocy zapal światło w kabinie – wnętrze ma być widoczne.
3. Stajesz tam, gdzie każą. Silnik gasisz i wysiadasz na polecenie.
4. Ręce na kierownicy, pasażerowie na kolanach. Żadnych ruchów do schowka, kieszeni, plecaka.
5. Dokumenty przygotuj przed podjazdem i połóż na desce.
6. Mówi jedna osoba – kierowca, krótko, na pytanie. Dzieci milczą.
7. Nie kłam w rzeczach sprawdzalnych: imię, adres, cel, bagażnik. Kłamstwo zamienia kontrolę w zatrzymanie.
8. Zero żartów, ironii, filmowania. Kamerkę zdejmij z szyby.
9. Odjeżdżasz powoli, na wyraźne pozwolenie – gwałtowne przyspieszenie czyta się jako ucieczkę.

Co ściąga uwagę: elementy umundurowania, buty wojskowe, tatuaże o wymowie patriotycznej lub wojskowej, otarcia od pasa broni czy kamizelki, siniaki na barku, wiek poborowy. I telefon: galeria, kontakty, historia rozmów, subskrypcje kanałów. Ma być zwyczajny, nie pusty – wyczyszczony do zera aparat jest podejrzany bardziej niż normalny. Szczegóły w rozdziale o łączności i OPSEC.

Filtracja

Procedura stosowana przez siły rosyjskie na zajętych terenach Ukrainy od 2022: przymusowe przejście przez punkt kontrolny przed opuszczeniem miejscowości. W praktyce spisanie danych, fotografowanie, odciski palców, przeszukanie telefonu, rozebranie do bielizny w poszukiwaniu tatuaży i śladów po sprzęcie, przesłuchanie – ze szczególnym zainteresowaniem mężczyznami. Ludzi powiązanych z wojskiem, administracją i mediami oraz weteranów zatrzymywano; udokumentowano tortury i zaginięcia. Przygotowanie jest ograniczone: spójne dokumenty, prosta i prawdziwa wersja tego, kim jesteś i dokąd jedziesz, telefon bez wojskowej zawartości, żadnych cudzych dokumentów przy sobie. I decyzja podjęta wcześniej – wyjechać, zanim taka procedura powstanie.

Teren zajęty

• Szara mysz. Praca, dom, zakupy, dzieci. Normalność jest osłoną.
• Zero deklaracji politycznych – w rozmowie, w sieci, na ubraniu, na aucie.
• Unikaj zgromadzeń. W tłumie strzelanina zależy od jednego nerwowego człowieka.
• Zaufanie tylko w małych grupach – kilka rodzin znanych od lat, informacja twarzą w twarz, nie na komunikatorze.
• Wsparcie sąsiedzkie: prąd, woda, leki, starsi, wspólny transport.
• Bohaterstwo bez planu i wsparcia kończy się śmiercią twoją i ludzi obok. Opór ma sens tylko zorganizowany, a to zadanie państwa i wojska.

Prawo humanitarne w skrócie

Jesteś osobą cywilną, dopóki nie należysz do sił zbrojnych: masz ochronę przed atakiem, a okupant ma obowiązek zapewnić ludności warunki bytowe. Ochronę tracisz „na czas bezpośredniego udziału w działaniach zbrojnych" – gdy strzelasz, przenosisz broń, naprowadzasz ogień, obsługujesz drona bojowego albo przekazujesz dane celownicze.

Konsekwencje są nieodwracalne. Kombatant – żołnierz albo członek formacji noszącej otwarcie broń i odróżniający się znak – po wzięciu do niewoli ma status jeńca wojennego i nie odpowiada karnie za sam udział w walce. Cywil, który wziął broń poza taką strukturą, statusu jeńca nie ma i może być sądzony według prawa państwa, które go zatrzymało. Wąski wyjątek levée en masse (spontaniczny chwyt za broń na terenie jeszcze niezajętym, broń noszona otwarcie, prawo wojny przestrzegane) nie jest planem. Udział w obronie organizuje się przez formalne struktury z rozdziału o polskim prawie. Znaki chronione – czerwony krzyż, tarcza dóbr kultury, symbole obrony cywilnej – noszą wyłącznie uprawnieni.

Jeśli zostaniesz zatrzymany

Zero oporu fizycznego: ręce widoczne, ruchy powolne, głos spokojny. Podaj imię, nazwisko, datę urodzenia i adres, domagaj się spisania danych i powiadomienia rodziny. Masz prawo do informacji o powodzie zatrzymania, humanitarnego traktowania i kontaktu z MKCK – Czerwony Krzyż prowadzi Centralną Agencję Poszukiwawczą i przekazuje wiadomości rodzinom. Zapamiętuj nazwiska, miejsca i daty. Nie podpisuj tego, czego nie rozumiesz.

Powrót do swoich i przekraczanie linii

Dla cywila w Polsce: nie zbliżaj się do stanowisk wojskowych po zmroku, nie podchodź od strony, z której spodziewają się przeciwnika, nie biegnij, nie trzymaj nic w rękach, mów po polsku i głośno, a w grupie podchodzi jeden – reszta stoi widoczna i nieruchoma. Manual z 1992 roku nie zna tego, co dziś decyduje: przedpole bywa zaminowane i obserwowane przez drony. Idź utwardzoną drogą albo śladem, który ktoś przed tobą przeszedł.

Granica i status w Unii

Do państwa UE wystarczy dowód, ale bierz paszporty – poza Schengen i przy przelotach są niezbędne. Teczka wyjazdowa:

• Dowody i paszporty rodziny, ważne min. rok.
• Akty urodzenia dzieci i akt małżeństwa.
• Notarialna zgoda drugiego rodzica, jeśli wyjeżdżasz z dzieckiem sam (50–100 zł).
• EKUZ, wypisy, lista leków, książeczki szczepień.
• Dokumenty zwierzęcia: paszport, chip, szczepienie.
• Gotówka w małych nominałach, złotówki i trochę euro – kwoty, nominały i limity bankomatowe w rozdziale o Polsce.
• Wydruk kontaktów i adresów – telefon może paść lub zostać zabrany.

Przy masowym napływie ludności Unia może uruchomić ochronę czasową (dyrektywa 2001/55/WE) – mechanizm użyty wobec obywateli Ukrainy w marcu 2022: legalny pobyt, dostęp do pracy, opieki zdrowotnej i szkoły bez procedury azylowej. Uruchamia ją decyzja Rady UE, nie urzędnik na granicy, więc gwarancji nie ma. Niezależnie od tego zarejestruj się w kraju pobytu, zgłoś do konsulatu, wpisz do systemu Odyseusz i zapisz dzieci do szkoły. Status, praca i szkoła zamieniają ucieczkę w życie.

Stan na sierpień 2026

Liczby i procedury poniżej są aktualne na sierpień 2026. Przepisy o ochronie ludności, mobilizacji i broni zmieniały się od 2022 r. co kilkanaście miesięcy i będą dalej. To nie jest porada prawna – przed decyzją, która kosztuje, sprawdź stan w źródle: gov.pl, wojewoda, Wojskowe Centrum Rekrutacji (WCR), komenda wojewódzka Policji.

Alarmowanie: syrena, SMS, radio

Sygnały reguluje rozporządzenie MSWiA z 14 maja 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 645), obowiązujące od 31 maja 2025 r. Sygnałów akustycznych jest cztery, a do nich dochodzi jeden sygnał wizualny. Poniższa tabela jest kanonem dla całego poradnika – pozostałe rozdziały tylko do niej odsyłają. Naucz się jej na pamięć albo powieś na lodówce; w momencie, w którym zabrzmi syrena, nie będziesz miał czasu jej szukać.

Alert RCB wysyła Rządowe Centrum Bezpieczeństwa przez operatorów, na wszystkie telefony w zasięgu stacji bazowych w zagrożonym rejonie: bez rejestracji, aplikacji i opłat. Uruchamia się go tylko przy bezpośrednim zagrożeniu życia na obszarze co najmniej powiatu – alert, który dostajesz, jest z definicji poważny.

Kolejność źródeł: Alert RCB → radio → rcb.gov.pl i gov.pl → wojewoda i wojewódzkie centrum zarządzania kryzysowego → aplikacja RSO → PAA (sytuacja radiacyjna), PSP, IMGW. Reszta to plotka do potwierdzenia.

Rys. 6 – Sygnały alarmowe

Obrona cywilna i schrony – co się zmieniło

Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej działa od 1 stycznia 2025 r. Liczą się trzy pojęcia: schron (hermetyczny, z filtrowentylacją – w Polsce rzadkość), ukrycie (chroni przed odłamkami i gruzem), miejsce doraźnego schronienia (piwnica, garaż podziemny, tunel – sama osłona). Od 1 stycznia 2026 r. nowe budynki użyteczności publicznej i część mieszkaniówki muszą mieć funkcje ochronne; przepis nie działa wstecz, więc twój blok z lat 70. nic z tego nie dostanie.

PSP zinwentaryzowała ponad 230 tys. obiektów i wystawiła je na darmowej mapie schrony.straz.gov.pl. Sprawdź, co masz w promieniu 500 m od domu, pracy i szkoły dziecka; zapisz adresy i zrzut ekranu offline. Uczciwie: większość punktów to miejsca doraźnego schronienia o różnej jakości. Własna piwnica po popołudniu porządków bywa lepsza niż zamknięty „schron" trzy przecznice dalej, do którego nikt nie ma klucza. Ewidencja, oznakowanie i klucze to zadanie gminy – zapytaj w urzędzie, kto je ma.

Te trzy definicje i mapa PSP są kanonem poradnika. Gdy dalsze rozdziały piszą „zejdź do ukrycia" albo „miejsce doraźnego schronienia", chodzi dokładnie o pojęcia z tego akapitu – i o adresy, które masz sprawdzić dziś, a nie w dniu alarmu.

Obowiązek obrony i mobilizacja

Obowiązkowi obrony podlegają obywatele polscy od 18. roku życia do końca roku, w którym kończą 60 lat (posiadający stopień podoficerski lub oficerski – 63 lata). Podstawa to ustawa o obronie Ojczyzny z 11 marca 2022 r. Nie podlegają jej osoby uznane za trwale i całkowicie niezdolne do służby (kategoria E).

• Kwalifikacja wojskowa – komisja nadaje kategorię (A zdolny, B czasowo niezdolny, D niezdolny w czasie pokoju, E trwale niezdolny) i wpisuje cię do ewidencji. Nie jest wcieleniem.
• Rezerwa pasywna – większość dorosłych Polaków po kwalifikacji. Bez przydziału i szkoleń, ale w ewidencji i możliwa do powołania w razie mobilizacji.
• Rezerwa aktywna – ochotnicy po przysiędze: min. 2 dni raz na kwartał plus 14 dni raz na 3 lata, stawka 169–232 zł za dzień, nieopodatkowana.
• Karta mobilizacyjna – mówi, gdzie i kiedy się stawiasz. Czerwony pasek: sam, bez wezwania, natychmiast po ogłoszeniu mobilizacji powszechnej lub wybuchu wojny – liczone w godzinach. Zielony: czekasz na kartę powołania lub obwieszczenie. Niebieski: przydział pracowniczy, zostajesz na stanowisku.

Karta doręczona w czasie pokoju nie znaczy, że masz gdziekolwiek jechać – przeczytaj ją, zapamiętaj adres, trzymaj z dokumentami. Dostają je też cywile o potrzebnych kwalifikacjach: kierowcy C+E, medycy, informatycy, energetycy. Niestawienie się mimo wezwania w razie mobilizacji lub wojny to przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności nie krótszą niż 3 lata. Gdy fizycznie nie możesz dotrzeć, zawiadamiasz dowódcę jednostki z karty i stawiasz się, gdy przeszkoda ustanie.

Szkolenie ochotnicze bez rzucania pracy

Kolejność dla kogoś z rodziną i etatem: kurs pierwszej pomocy → sobota „Trenuj z wojskiem" → potem decyzja o WOT.

Broń i środki ochrony – co mówi prawo

Opłata za egzamin nie jest kwotą sztywną i nie znajdziesz jej w cenniku: rozporządzenie MSWiA z 28 lipca 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1475) ustala ją jako 18% minimalnego wynagrodzenia obowiązującego w dniu złożenia wniosku, a egzamin poprawkowy jako 10%. Przy płacy minimalnej 4806 zł brutto (od 1 stycznia 2026 r.) daje to 865,08 zł za egzamin i 480,60 zł za poprawkowy – stan na sierpień 2026. Kwota rośnie co roku razem z płacą minimalną, więc przed złożeniem wniosku przelicz ją sam: 18% aktualnej najniższej krajowej.

Do obu ścieżek pozwoleniowych dochodzą badania lekarskie (300–400 zł) i psychologiczne (200–300 zł), ważne 3 miesiące, plus 242 zł opłaty skarbowej. Potem sejf, broń od 2500 zł, amunicja i strzelnica.

Obrona konieczna po ludzku (art. 25 i 26 k.k.)

Nie popełnia przestępstwa, kto odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na dobro chronione prawem. Bezpośredni – trwa albo zaraz nastąpi, nie „ktoś mi groził w zeszłym tygodniu". Bezprawny – nie odpierasz legalnych czynności funkcjonariusza. Odpieranie – kończy się razem z zamachem; pościg i odwet to już nie obrona.

Przy mieszkaniu prawo stoi po twojej stronie mocniej: nie podlega karze, kto przekroczył granice obrony koniecznej, odpierając wdarcie się do mieszkania, domu lub przylegającego ogrodzonego terenu – chyba że rażąco. Ani ten, kto przekroczył je pod wpływem strachu usprawiedliwionego okolicznościami.

Art. 26 (stan wyższej konieczności) pozwala poświęcić dobro niższej wartości dla ratowania wyższego, gdy nie da się inaczej: wyważyć drzwi, by wyciągnąć kogoś z pożaru, zabrać cudzy samochód, by dowieźć rannego. To nie jest licencja na szaber. Granica: realne bezpośrednie niebezpieczeństwo, brak innej drogi, proporcja.

Pieniądze i dokumenty

Systemy płatnicze padają razem z prądem i łącznością: terminal bez internetu jest kawałkiem plastiku, a bankomat bez zasilania – szafą. To jest kanon gotówkowy całego poradnika; pozostałe rozdziały odsyłają tutaj i nie podają własnych kwot ani nominałów.

• Ile i w czym – kanon. 2000 zł na każdą dorosłą osobę w gospodarstwie (dziecko licz jako połowę), wyłącznie w banknotach 10, 20 i 50 zł. To około dwóch tygodni życia rodziny przy zakupach za gotówkę. Nie buduj zapasu na setkach i dwusetkach, a już na pewno nie na 500 zł: gdy terminale nie działają, sprzedawca nie ma z czego wydać reszty i po prostu odmówi sprzedaży. Zapas trzymaj w dwóch miejscach w domu, nie w jednej kopercie.
• Limity bankomatowe. Wiążący jest limit twojej karty ustawiony w aplikacji banku, a nie limit urządzenia. Domyślnie to zwykle 1000–5000 zł na dobę – i to jest kwota, którą realnie wypłacisz w dniu paniki. Kilkanaście tysięcy to górna granica, do której klient może limit podnieść sam, ale musi to zrobić wcześniej: w dniu kryzysu aplikacja bywa niedostępna razem z resztą sieci, a przy bankomacie stoi kolejka. Sprawdź i podnieś swój limit dzisiaj – to zajmuje dwie minuty w telefonie i nic nie kosztuje. Większe kwoty w kasie oddziału awizuje się 1–3 dni robocze wcześniej.
• Waluta i metale. Kilkaset euro to poduszka na wyjazd za granicę. Złoto i srebro zabezpieczają majątek na lata, ale nie są środkiem płatniczym – nikt nie wyda reszty z uncji za paliwo.
• Ubezpieczenia. Standardowe OWU polis mieszkaniowych wyłączają szkody z działań wojennych, zamieszek i terroryzmu. Polisa zadziała przy pożarze i zalaniu, nie po trafieniu rakietą. Przeczytaj „wyłączenia" dziś.

• Skany na zaszyfrowanym pendrivie i w chmurze: dowody, paszporty, prawo jazdy, akty urodzenia i małżeństwa, książeczki wojskowe, akt własności lub najmu, polisy, stałe recepty, numery kont
• Papierowe kopie tych samych dokumentów w wodoszczelnej koszulce w plecaku
• Wydrukowane zdjęcia rodziny i lista kontaktów – telefon padnie, zdjęcie dziecka nie
• Pełnomocnictwo notarialne dla małżonka lub zaufanej osoby (kilkaset zł)
• Upoważnienie do opieki nad dzieckiem dla babci lub sąsiadki, w dwóch egzemplarzach
• Testament, jeśli masz kredyt, firmę albo dzieci
• 2000 zł gotówki na dorosłego w nominałach 10, 20 i 50 zł, plus 200–500 euro
• Limit wypłat karty sprawdzony i podniesiony w aplikacji banku – dziś, nie w dniu alarmu
• Zapisane: miejsce schronienia z mapy PSP, adres z karty mobilizacyjnej, telefon do gminnego centrum zarządzania kryzysowego

Wspólnota bije samotnego prepersa

Najlepiej wyposażony człowiek w bloku, który nie zna nikogo z klatki, przegrywa z pięcioma sąsiadami mającymi wspólny agregat, listę telefonów i wiedzę, kto na drugim piętrze jest po zawale. Doświadczenie ukraińskie 2022–2026 jest tu jednoznaczne.

• Klatka schodowa. Grupa na komunikatorze, lista mieszkań z liczbą osób i informacją, kto potrzebuje pomocy (senior, osoba na tlenie, niemowlę), umówiona zbiórka.
• OSP. Kilkanaście tysięcy jednostek: realne szkolenie, sprzęt i struktura dowodzenia. Najkrótsza droga cywila do sensownej roli w kryzysie – zapytaj w gminie.
• Honorowe krwiodawstwo. Zapasu krwi nie zrobisz po wybuchu kryzysu. Oddawaj regularnie w RCKiK.

Kolejność, nie lista zakupów

Najczęstszy błąd nie polega na tym, że ktoś kupuje za mało. Polega na tym, że kupuje w złej kolejności – najpierw rzeczy widowiskowe, na końcu te, które statystycznie ratują życie. Kolejność poniżej wynika z prostego kryterium: ile razy w życiu ta rzecz może ci się przydać, pomnożone przez to, co się stanie, jeśli jej zabraknie.

Czujnik czadu za 90 zł uratuje cię z prawdopodobieństwem kilkaset razy większym niż jakikolwiek sprzęt wojskowy. Staza taktyczna zadziała przy wypadku na drodze, nie tylko przy ostrzale. Zapas wody przyda się przy awarii wodociągu, która zdarza się w Polsce co roku. Dopiero na końcu tej listy pojawiają się rzeczy stricte wojenne – i to jest właściwa proporcja, a nie brak powagi.

Tydzień pierwszy – za zero złotych

Najwartościowsza część całego poradnika nic nie kosztuje. To jedno popołudnie i jedna rozmowa w domu.

• Usiądźcie całą rodziną i ustalcie trzy punkty zbiórki – przy domu, w dzielnicy i poza miastem – wraz z oknem czasowym i regułą odejścia. Jak je dobrać, opisuje rozdział o łączności
• Ustalcie osobę kontaktową poza rejonem – ktoś z drugiego końca Polski lub z zagranicy, do kogo dzwonicie wszyscy, gdy nie możecie dodzwonić się do siebie
• Wypiszcie odręcznie na kartkach dziesięć numerów telefonu i adresy punktów zbiórki. Po jednej kartce do portfela każdego dorosłego i do plecaka każdego dziecka
• Sprawdźcie, czy telefony mają włączone alerty rządowe – Alert RCB przychodzi zwykłym SMS-em i nie wymaga żadnej aplikacji. Zainstalujcie za to RSO (Regionalny System Ostrzegania)
• Sprawdźcie w wykazie PSP, gdzie jest najbliższe miejsce ukrycia – i przejdźcie się tam pieszo, żeby wiedzieć, ile to zajmuje
• Zrób skany dokumentów (dowody, paszporty, akty urodzenia, prawo jazdy, polisy, akt własności): jeden komplet wydrukowany, jeden na zaszyfrowanym pendrivie, jeden w chmurze
• Wyczyść historię lokalizacji w telefonie i wyłącz jej dalsze zbieranie
• Wprowadź zasadę połowy baku: poniżej połowy tankujesz do pełna, bez wyjątków
• Zapytaj w szkole i przedszkolu, co robią przy alarmie: czy zatrzymują dzieci na miejscu, dokąd ewakuują, kto figuruje w upoważnieniu do odbioru (papierowym, nie telefonicznym). Powiedz dziecku, co ma zrobić, jeśli nikt nie przyjdzie
• Ustal, kto kogo zabiera, jeśli trzeba wyjechać: dzieci, rodzice, sąsiad bez auta, pies

Miesiąc pierwszy – około 2300–3500 zł

Kolejność w tabeli jest kolejnością zakupów. Jeśli skończą ci się pieniądze w połowie, przerwij w połowie – dolna część listy jest mniej ważna od górnej.

Kwartał – buty, plecak i umiejętności

Drugi i trzeci miesiąc to plecak 72 h oraz jedyne dwie rzeczy, których nie da się kupić w ostatniej chwili: rozchodzone buty i przeszkolenie.

• Buty – dobór i uzasadnienie w rozdziale o sprzęcie. Tu liczy się jedno: zacznij je rozchadzać teraz, nie w kwartale trzecim
• Plecak 45–55 l z pasem biodrowym, spakowany na stałe i postawiony przy drzwiach
• Kurs pierwszej pomocy – KPP albo krótszy kurs w standardzie TCCC/TECC dla cywilów. Aktualne ceny i długości kursów: rozdział o medycynie
• Bezpłatne szkolenie „Trenuj z wojskiem” – jedna sobota, bez zobowiązań. Pozostałe ścieżki ochotnicze zestawia rozdział o polskich przepisach
• Mapa topograficzna lub turystyczna twojego rejonu, w skali 1:50 000, plus kompas – i jedno wyjście w teren, żeby to sprawdzić
• Radiotelefony PMR (para) dla rodziny plus ustalony kanał i godziny nasłuchu
• Marsz kontrolny: 15 km z plecakiem, w tych butach, w normalny weekend

Rok – utrzymanie i kondycja

Po pierwszym kwartale kończy się kupowanie, a zaczyna coś nudniejszego: utrzymywanie tego w stanie używalności i utrzymywanie siebie w stanie, w którym uniesiesz ten plecak.

Dwa przeglądy w roku – wpisz w kalendarz

• Marzec i wrzesień. Baterie (wymiana, nie sprawdzanie), leki i terminy ważności, żywność w rotacji, ciśnienie w kołach i stan koła zapasowego
• Rozmiary ubrań i butów dzieci – to jedyna pozycja, która dezaktualizuje się szybciej niż jedzenie
• Aktualność skanów dokumentów, ważność paszportów, stan gotówki
• Test radiotelefonów i latarek. Powerbank rozładuj i naładuj

Kondycja – minimum, które robi różnicę

Nie chodzi o formę sportową, tylko o to, żeby przejść 20 km z 15 kg na plecach i następnego dnia móc powtórzyć. To jest miara.

• Dwa razy w tygodniu marsz 5–8 km, raz w miesiącu dłuższy z obciążeniem
• Schody zamiast windy – najtańszy trening wydolnościowy, jaki masz pod ręką
• Cokolwiek na plecy i tułów, dwa razy w tygodniu po 20 minut. Plecak niesie kręgosłup, nie ramiona
• Załatw zaległości zdrowotne: zęby, wzrok (zapasowe okulary!), leki przewlekłe na trzy miesiące do przodu

Trzy budżety – jedyna siatka w tym poradniku

Pozostałe rozdziały podają ceny pojedynczych rzeczy. Siatka poniżej jest jedynym miejscem, w którym się je sumuje – jeśli gdzie indziej trafisz na inną kwotę, ta ma pierwszeństwo.

Te sumy wyglądają groźnie, dopóki nie odliczysz tego, co już masz. Największa pozycja poziomu „rozsądnego” to zawartość plecaka 72 h, a w niej śpiwór, kurtka, bielizna termiczna i buty – rzeczy, które połowa czytelników ma w szafie po wyjazdach w góry. Policz swój realny brak, nie cennik od zera.

Rozłożone w czasie poziom „rozsądny” to około 580 zł miesięcznie przez rok albo 290 zł miesięcznie przez dwa lata – czyli mniej niż przeciętny abonament komórkowy z ratą telefonu. To jest właściwa skala tej decyzji i warto ją tak sobie ustawić, zamiast odkładać jako wielki jednorazowy wydatek. Gotówka do odłożenia jest osobno i nie jest kosztem – leży i czeka.

Cztery ćwiczenia w roku

Każde zajmuje jedno popołudnie i każde znajduje coś, czego nie znalazłbyś inaczej.

Jedna strona na lodówkę

Jeśli masz zapamiętać z całego poradnika sześć rzeczy, to te:

1. Decyduj wcześnie. Wyjazd w pierwszej dobie to podróż. Wyjazd w trzeciej to korek, brak paliwa i noc na poboczu z dziećmi.
2. Woda przed jedzeniem. Trzy dni bez wody, trzy tygodnie bez jedzenia. Ludzie kupują makaron, a brakuje im wody.
3. Odłamki, nie fala. Dwie ściany między tobą a oknem, najniżej jak się da, 30 minut po ostatnim wybuchu nie wychodzisz.
4. Krwotok w pierwszej minucie. Staza, ucisk, godzina zapisana na skórze. Potem wszystko inne.
5. W dół przy promieniowaniu, w górę przy chemii. To dwie przeciwne procedury i pomyłka kosztuje życie.
6. Nie sam. Sąsiedzi, rodzina, wspólnota. Samotny człowiek z najlepszym sprzętem przegrywa z pięcioma zorganizowanymi ludźmi bez sprzętu.